बिम्बको प्रभाव

0
1033

बिम्ब भनेको कुनै सतहमा देखिने वस्तुको छाया हो क्यारे । यो वस्तुको एउटा रुप वा आकृति पनि हो । कहिलेकाहीँ बिम्बले वस्तुलाई सादृश्य वा रमाइलो पनि बनाउँछ । चित्रमय बनाउँछ । वस्तुको प्रभावकारितालाई बढाउँछ । उत्सुकता पैदा गर्छ । एउटा दृश्य निर्माण गर्छ । बिम्बले वस्तुको सुन्दरतालाई कसरी मापन गर्छ, यो चाहिँ वस्तुले चेतनामाथि पार्ने प्रभाव र दृष्टिकोणमा निर्भर हुने गर्छ सायद । त्यसैले एउटै दृश्यले फरक फरक किसिमले मान्छेका मनहरुलाई छुन्छ । र, फरक अनुभूतिहरु रहन्छ ।

मेरो हातमा यतिबेला एउटा साहित्यिक पत्रिका छ– साहित्यप्रभा । प्रगतिशील लेखक सङ्घ, कास्कीले आफ्नो मुखपत्रको रुपमा प्रकाशन गर्दै आइरहेको साहित्यप्रभाको यो तेस्रो अङ्क हो । भर्खरै चितवनका कवि मोदनाथ मरहट्टाले छाडेर जानु भएको थियो । सर्सर्ती हेरें । मेरो नयाँ कवितासङ्ग्रह ‘आरू फुलेको साँझ’ माथि बुटवलका साहित्यिक व्यक्तित्व एवं समालोचक गोपीरमण उपाध्यायको एउटा समालोचकीय दृष्टिकोण थियो । उहाँको नामसँग परिचित रहेर पनि उहाँसँगको भेटघाट र चिनाजान भने थिएन । बुटवलको एउटा किताब दोकानमा उहाँले ‘आरू फुलेको साँझ’ देख्नु भएछ र पढ्नका लागि किनेरै लानु भएछ । कविताहरु पढिसकेपछि कविताले पारेको प्रभावका बारेमा उहाँले लेख्नु भएको छ, ‘आरू फुलेको साँझ’ नामक कवितासङ्ग्रहले मलाई निकै प्रभावित पा¥यो । कयौं दिनसम्म ती कविताहरुले मलाई प्रभावित पारिरह्यो । ……. अहिले अनिल श्रेष्ठका केही कविताहरुले पाठक एवं काव्यसमीक्षकहरुलाई निकै लामो समयसम्म असर पारिरहन्छ । ………अनिल श्रेष्ठका कविताहरुलाई मैले पण्डित जगन्नाथ (१७ औं शताब्दी) को संस्कृत साहित्यिक सिद्धान्तका आधारमा हेर्नपर्दा “रमणीयतार्थ प्रतिपादक शब्द काव्याम्” को काव्य सिद्धान्त पूरा रुपमा लागु हुन्छ ।’

राजधानीको भीडबाट बाहिर मोफसलमा बसेर लेख्नु, त्यसलाई प्रकाशन गर्न खोज्नु र प्रचारमा ल्याउनु आफैमा जटिल कार्य हो । केही अपवादलाई छाडेर समग्र मोफसलको सिर्जनालाई हेर्ने हो भने यो मोफसलको साझा पीडा हो । केन्द्रमा बसेर आफूलाई मोफसलको मान्ने र केन्द्र र मोफसलको दुरीलाई नदेख्ने एकथरी जमातको बुकुर्सी उफ्राइ देख्दा भने कहिलेकाहीँ हाँसो उठ्छ । मोफसलको नाममा राज्यले स्थापना गर्ने पुरस्कार र केन्द्रमा बसेर मोफसलको पुरस्कार थाप्न कुदिरहेका भाटहरुको भीड देख्दा टिठ लाग्छ । यस्तो बेला ‘आरू फुलेको साँझ’ कवितासङ्ग्रहका कविताका बारेमा एकजना सिद्धहस्त समालोचक र सौन्दर्यचिन्तकको कलमबाट व्यक्तिगत प्रभाव र आग्रह विना एउटा साहित्यिक पत्रिकामा आएको यो समीक्षा लेख पढिसकेपछि उहाँका यी शब्दहरुले मलाई पुलकित बनाइरहनु स्वाभाविक थियो । यी शुभेच्छापूर्ण शब्दहरुले मलाई निकै बल दिएको थियो ।

‘आरू फुलेको साँझ’ कवितासङ्ग्रहको धेरै ठाउँमा चर्चा, परिचर्चा उठ्यो । समकालीन प्रगतिवादी नेपाली कवितामा यसका कविताहरु उल्लेखित रहे । कविताले बोकेको वर्गीय विचार र बिम्ब र प्रतीकको प्रयोगको नवीन संयोजनले यी कविताहरु जनयुद्धका कविताहरुको दृष्टान्त बनेको कुराहरु पनि आए । सायद कविताहरुले दिने अनुभूतिले नै कविताको प्रभावकारिता दर्शाउँछ ।

सामान्यत कविताहरु लेखिन्छन् । कविताहरु पढिन्छन् । कति कविताहरु पढ्दापढ्दै बिर्सन्छन् । कति कविताहरुले पछिसम्म पनि मस्तिष्कमा आफ्नो उपस्थिति गराइरहन्छन् । कवितामा बिम्बको प्रयोगले वस्तुको एउटा चित्र निर्माण गर्छ र मस्तिष्कमा लामो समयसम्म पनि त्यसको एउटा प्रभाव छोडिरहन्छ । म आफूले कविता पढ्दा पनि मलाई यस्तो लाग्छ । मैले यस्तो अनुभूत गरेको छु । मैले चुनु गुरुङको ‘बेलिसराहरु’ कविता पढेको छु । मलाई बेलिसरा कविताका पङ्क्तिहरु त याद आउँदैन । तर कविताले निर्माण गरेको बिम्ब भने सधैं मेरो मस्तिष्कमा खेलिरहन्छ । ‘बेलिसरा’ त्यो मगर्नी युवती, कहिले घाँस काट्छे । घाँसको भारीमा बम हालेर बोक्छे । कहिले सरकारी सेनाहरुको घेरा छलेर जनसेनाहरुका लागि डोकोमा खाना बोकेर पु¥याउँछे । त्यसैगरी मणि थापाको ‘गमालीहरु’ र इच्छुकको ‘वर्मझिया’ र ‘दार्बोटको जङ्गलमा’ कविताले सिर्जित बिम्बहरुले अझै पनि मेरो मस्तिष्कमा गहिरो प्रभाव छोडिरहेको छ । यहीनिर कविताको सम्बन्धमा मलाई इच्छुकको एउटा भनाइ याद आउँछ, ‘एउटा कविता पढिरहँदा कविताले पाठकको मस्तिष्कलाई सिस्नुलेझैं झनझनाइ रहनु पर्छ ।’

एकदिन स्कुल बिदा भएकोले छोरो मामाघरबाट आँबुखैरेनी आएको थियो । आँबुखैरेनीमा हरि खत्रीको घरमा हामी कोठा भाडामा लिएर बस्थ्यौं । छोरो डुम्रे मामाघरमै बसेर त्यहाँको एक बोर्डिङ स्कुलमा पढ्थ्यो । स्कुलको छुट्टीमा ऊ आँबुखैरेनी आउँथ्यो र हामीसँग बस्थ्यो । कोठामा
‘आरू फुलेको साँझ’ को केही प्रतिहरु थिए । देखेपछि उसले मलाई भन्यो, ‘ड्याडी तपाईंको यो कविताको किताब मैले पढेको छु ।’

सुरुमा त मैले उसलाई खासै ध्यान दिइनँ । किताबप्रतिको उसको त्यो रुचिलाई सामान्य ठानेरै मैले उसलाई भनें, ‘हो र ! तैले यो किताब पढेको छस् ?’

उसले ‘अँ’ भन्यो ।

उसले किताबका केही पानाहरुलाई पल्टायो र एउटा कविता देखाउँदै मलाई भन्यो, ‘ड्याडी यो कविता पढेपछि मेरो मनलाई कस्तो कस्तो बनाउँछ । यो कवितालाई मैले थुप्रैचोटि पढेको छु । मलाई राम्रो लाग्छ ।’

अब भने कविताको प्रतिक्रियामा आएका उसका यी शब्दहरु मेरा लागि सामान्य थिएनन् । मेरो लागि अनपेक्षित रुपमा आएको उसको त्यो प्रतिक्रियाले मलाई असामान्य बनायो ।

‘पढेर मलाई सुनाउछस् त !’ उसलाई भनें

उसले कविताका केही हरफहरु पढेर मलाई सुनायो । त्यो ‘आरू फुलेको साँझ’ शीर्षकको कविता थियो । कवितामा जनयुद्धको एउटा ग्रामीण चित्र छ । एउटा युद्धमय साँझको परिवेश छ । उसले कविताका ती हरफहरु पढ्दै गर्दा मैले उसको अनुहारमा कविताले पारेको प्रभावलाई खोज्ने प्रयत्न गरिरहें । कविता पढिसकेर ऊ मुसुक्क हाँस्यो । उसको त्यो हाँसोले मलाई त्यहाँ झनै अरु रोमाञ्चित बनायो । ऊ भर्खरै १२ वर्षको थियो । आठ कक्षा पढ्दै थियो । त्यो दिनभरि मेरो लागि योभन्दा खुशीको क्षण अरु रहेन ।

अर्को एकदिन मैले ‘किथिर्काले काटेको दिन र झ्याउँकीरीले रोएको साँझ’ कविता लेखिसिध्याएँ र त्यसको पहिलो पाठक छोरोलाई बनाएँ । ‘ड्याडी अन्तिमको यो दुई लाइनको शब्दहरु अलि अर्को राख्नुस् न ।’ उसले भन्यो ।

मैले उसको यो आग्रहमा केही विपर्यासका शब्दहरुलाई राख्दै र हटाउँदै गरिरहें ।

‘ल यो ठीक छ ड्याडी ।’ उसले कविताका ती दुई शब्दहरुलाई अन्तिमचोटि परखे पछि मैले कवितालाई अन्तिम परिमार्जन गरें ।

दिन सर्छ
र साँझ पर्छ
रुखका हाँगाहरुबाट विस्तारै
झ्याँउकीरीका स्वर भुइँमा झर्छ
किथिर्काले काटेको दिन
र झ्याँउकीरीले रोएको साँझ
मन अनायास दुख्छ
आँसु अनायास सुक्छ ।

यो कविता पछि ‘शब्द संयोजन’ पत्रिकामा छापियो ।

कवितामा बिम्बको प्रभावको सम्बन्धमा श्रद्धेय गोपीरमण उपाध्यायको अनुभूतिलाई समात्न मैले यी केही थोरै प्रसङ्गहरुलाई यहाँ जोडेको मात्र हुँ । कविता धेरै लेखिने विधा हो । तर कविताले सधैं क्लिष्टताको आरोप खेपिरहेको यो समयमा पाठकका लािग केही मन छुने कविताहरु लेख्न सकुँ भन्ने आफैप्रतिको यो एउटा कल्पना हो र एउटा आशावादिता पनि ।

कविको कल्पनाशीलताले नै कवितामा बिम्बको राम्रो सिर्जना हुनसक्छ ।

शाल्मलि
२०७६ कार्तिक

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here