उहाँको ‘आतङ्क गन्ध’–२०४८, ‘एक्लो विजेता’–२०५५, ‘सपनाको सट्टाबजार’– २०७३ र ‘उज्यालोको प्रेमगीत’–२०८३ कवितासङ्ग्रह र ‘सङ्क्रमणको साहित्य र समकालीनता’– २०६६ समालोचना प्रकाशित छन् ।

उहाँ साझा पुरस्कार– २०६६, पारिजात सिर्जन सम्मान– २०७१, रमेश विकल सिर्जन पुरस्कार– २०७५ र लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा पुरस्कार– २०८० लगायत विभिन्न पुुरस्कार र सम्मानले पुरस्कृत र सम्मानित हुनुहुन्छ ।

यहाँ उहाँको ‘उज्यालोको प्रेमगीत’ कवितासङ्ग्रहमा रहेका दुईओटा कविताहरुलाई प्रस्तुत गरिएको छ ।

ग्रेटवाल

पहाडमाथि लमतन्न सुतेको
सर्पाकार आकृति
जो देखिन्छ अन्तरिक्षबाट
र संसारभरका जिज्ञासाबाट
जहाँ कुँदिएका छन्
आममान्छेका सपनाहरु

पसिनाको बास्ना
रगतको गन्ध
र मृत्युका असङ्ख्य त्रासद कथाहरु

सम्राटको हठ
र अमरत्वको कुलीन चाहना
प्रत्येक कुँदाइमा झल्किन्छ
हरेक ढुङ्गामा मगमगाउँछ
मानवश्रमको गरिमा
तर कुँदिएको छैन कतै पनि
कलाकारको नाम र बलिदान गाथा

इतिहासको भव्य अट्टालिकामा
ठडिएको छ वैभवको स्थापत्य
विजेताको बलशाली अहङ्कार
पर्खालमुनिको
चिसो ओसमा सुनिन्छ
हुरहुराएर बहने
बतासमा सुनिन्छ
पर्खाल शृङ्खलाका
दृश्यमा सुनिन्छ

एक एक ढुङ्गाहरु साक्षी छन्
एक एक इतिहास पुस्तक
बेठबेगारका बलवादी दमन
कुटपीट, अङ्गभङ्ग र हत्याका
दुर्दान्त कथाहरु साक्षी छन्
एक एक चुचुराहरु
र एक एक प्रसिद्धिहरु साक्षी छन्
तर भन्न सक्दैनन् कसैले पनि
किल्ला हो कि पर्खाल ?
सातौं आश्चर्य हो कि
हो सपनाको वधस्थल ?

हजारौं हजार माइल फैलिएको
महान पर्खालको एकछेउ
एक सुदूर छेउ
टेकें मैले पनि
र अझैं झङ्कृत छ मेरो शरीर
त्यहाँ चलेको बतासको स्पर्श
वरिपरिको आवाज
र गन्धको अनुभूतिमा
सुदूर इतिहासको
दर्द र दर्प

टेकें मैले पनि
महाचीनको
महान् पर्खाल ।
०००

खच्चड कान्छो

कहिलेदेखि
पछ्याउन थाल्यो
साहुका खच्चडको लस्कर
मुस्ताङ–पोखरा
कहिलेदेखि भनिन थाल्यो ऊ
खच्चड कान्छो
कुनै सम्झना छैन उसलाई

भीरको बाटो
पहिरोको अक्षांश र देशान्तर
कालीगण्डकीको भीषण हुरी
वर्षाद, हिमपात, हिलो, धूलो
कुहिरो, पहाड, जङ्गल
र भीरपहरासँग
हावाको सुसेली संवाद
काग, कोकले, चिबेचरी
ढुकुर, रुप्पी, मयूर, कालिज
र वनकुखुराको मधुर डाँक
गाइने कीरा, झ्याउँकिरी
र न्याउलीको सुमधुर तराना
शिकारी चीलको खूनी चीत्कार
नाइके खच्चडको घाँटीको
एकनास बज्ने घण्टीको आवाज
लोकस्वरको टाढा टाढाबाट गुन्जिने
मधुर तराना
ग्रहण गर्छन् कान
र अरु इन्द्रियहरुले

तीव्र फेरिने मौसमको नखरासँग
समयको सम्झौता
यात्रामै भेटेको छ उसले

पसिनाका नुनिला धारा
चिसोको सियोजस्तो घोच्ने दंश
चुपचाप सहेको छ उसले
अशक्त खच्चड
बाटोमा छोड्दा
त्यसका आँखामा
देखिएको जीवन मोह
अनि कहिलेकाहीँ जम्काभेट हुने
ब्वाँसो र भालुका खुनी आँखाको
प्राकृतिक र हिँस्रक दृष्टिको
डरको दर्शन

भूगोलको दूरुहता
सुन्दरताको द्वैध
र निराकार मौनको
अनन्त समाधि
हेरेरै छुट्याउन सक्छ ऊ

प्रत्येक खच्चडको नाम
बानी, क्षमता, उमेर
लस्करमा सामेली
मितिदेखि मात्र प्रारम्भ हुन्छ
उसको सरोकार
छैन खच्चडबाहिर कुनै समाचार
कुनै सरोकार पनि
उसलाई उद्धेलित गर्ने

नतोकिएको दिनमा
तोकिएको मालसामान
पु¥याउँदै नयाँ वा पुरानै ठेगानामा
पुग्छ ऊ बाटोका प्रत्येक घुम्ती
उकाली, ओराली, ढलान, पहिरो
जङ्गल र भीरपहरा नाध्दै

औंसी वा पूर्णिमा
दिन वा रात
पुरै एक्लो उसको
संवाद हुन्छ
अविराम एकालापमा
खच्चडसँग नै
मौनतासँग नै
क्रूर काल–बेलासँग नै

किशोर जोशको
एउटा अवाञ्छित र क्रूर समयमा
भेटिन्छ खच्चड कान्छो
हिँडिरहेको हिँडिरहेको
र सुनिरहेको
खच्चड घाँटीको घण्टी

उकाली–ओराली, लेक, बेसी
निरन्तर माथि पुग्दै, तल झर्दै
तल झर्दै, माथि चढ्दै
कहिल्यै नटुङ्गिने यात्रामा ।
०००

उहाँको ‘म उभिएको ठाउँ’–२०५२ र ‘मेरो मान्छे’–२०७५ कवितासङ्ग्रह प्रकाशित छन् ।

उहाँ लोकेन्द्र साहित्य पुरस्कार, व्यथित काव्य पुरस्कार, पारिजात सृजन पुरस्कार–२०५१, केवलपुरे प्रतिभा पुरस्कार र साहित्यिक पत्रकारिता पुरस्कार लगायत विभिन्न पुुरस्कार र सम्मानले पुरस्कृत र सम्मानित हुनुहुन्छ ।

यहाँ उहाँको ‘मेरो मान्छे’ कवितासङ्ग्रहमा रहेका दुईओटा कविताहरुलाई प्रस्तुत गरिएको छ ।

बौवाजी मिश्र कविता लेख्न चाहँदैनन्

बौवाजी मिश्र
विद्यालयका साधारण शिक्षक
‘क’ देखि ‘ज्ञ’ भन्दाभन्दै
अङ्क र दुनाई गन्दागन्दै
आधा उमेर हराइसकेका छन्
आतङ्कित छन् त्यसैले
आफ्नो भाव व्यक्त गर्न चाहँदैनन्
बौवाजी मिश्र कविता लेख्न चाहँदैनन् ।

त्यसो त उनी दिक्क छन्–
यता हे¥यो यतै नमिलेको
उता हे¥यो उतै नमिलेको
समस्याहरुले मानिसलाई निलेको
चिन्ताको अरिङ्गालले चिलेको
चिन्तित छन्, उद्धेलित छन्
कलम उठाउँछन्
शब्द र वाक्यहरुको माला गुथ्छन्
सुन्दर कविता लेख्छन्
अनि फेरि सन्त्रासको बादलले घरिन्छन्
त्रसित ग्रसित हुन्छन्
कतै फुत्किहाल्ला कविता
र सल्केला जीवनको चिता
त्यसैले भावनामा प्वाख जड्न चाहँदैनन्
बौवाजी मिश्र कविता लेख्न चाहँदैनन् ।

उनी असन्तुलित हुँदै गएका छन्
भोगेर विकटता परिस्थितिको
विचलित हुँदै गएका छन्
छटपटाइरहेका छन्,
लटपटिरहेका छन्
लामोलामो सास फेर्छन्
चारैतिर सशङ्कित भएर हेर्छन्
चित्त नबुझे पनि पित्त पोख्न जान्दैनने
बौवाजी मिश्र कविता लेख्न चाहँदैनन् ।

चक धुलिएजस्तो धुलिँदै छन्
डस्टर खिइएजस्तो खिइँदै छन्
पग्लँदै चुहिँदै यौवन झरिसक्यो
साहसले शिर नुहाउँदै लाचार बनिसक्यो
परिस्थितिका विकटताहरु
चड्कनजस्ता भएर बर्सदै छन्
आफ्नो अनुभूतिसँग आफैं तर्सदै छन्
मन लाग्दालाग्दै पनि साँचो बोल्न चाहँदैनन्
बौवाजी मिश्र कविता लेख्न चाहँदैनन् ।

शिल्प सुन्दर छ
सशक्त छ उडान भावनाको
अभिव्यक्ति गहन छ
तर पनि हप्काइ खाँदा छन्
दप्काइ सुन्दा छन्
गह रसाउँछ, मुटुमा भक्कानो पर्छ
चुपचाप चुपचाम केही गुन्दा छन्
‘नचुडियोस् जीवनको चङ्गा’ यही सोचले
चिन्ताको गङ्गामा डुब्दा छन्
मनको भाव अभिव्यक्त गर्न चाहँदैनन्
बौवाजी मिश्र कविता लेख्न चाहँदैनन् ।

उनी यन्त्र भइसकेका छन्
थिचिएर त्रासको ठूलो ढुङ्गाले
परतन्त्र भइसकेका छन्
पिल्सिदै छन्, अशान्त हुँदै छन्
आफ्नो कवितासँग आफै डराउने गर्छन्
लेख्छन् सशक्त कवितातर धुल्याउने गर्छन्
थाहा नपाओस् आफ्नो असन्तुष्टि कसैले
यस्तै सोच्ने गर्छन्
फेरि लेख्छन् अनि फेरि पढ्छन्
फेरि च्यातेर कविता
रद्दीको टोकरीतिर बढ्छन्
मनको भावना देखाउन चाहँदैनन्
बौवाजी मिश्र कविता लेख्न चाहँदैनन् ।
०००

बिउ कुह्यो

वर्षौवर्ष
राउन्नेघारी फाडेर
माटो भिजाउँदै पसिनाले
नङ्ग्रा खिइएर मासुसम्म पुगे
ठेलाले छोपिए हत्केलाहरु
अनवरत चले ज्यावलहरु
लगातार पोखेर जाँगर
रसाएको हेर्न बिउ
आतुर रहे आँखाहरु
उत्सुक बने आकाङ्क्षाहरु
तर पन्छाएर सबै आवश्यकताहरु
भत्काएर सबै विश्वासहरु
चरी बोल्यो पारि कतैबाट
बिउ कुह्यो, बिउ कुह्यो ।

साँच्चै नै टुसाएन बिउ
महिनौंमहिना टुसाएन
वर्षौवर्ष टुसाएन
ढुङ्गा नटुसाएजस्तो
उनिउँ नफुल्नुजस्तो
छरिरहें आकाङ्क्षा र सपनाहरु
पोखिरहें उत्सुकता र अभिलाषाहरु
वर्षौवर्ष
अविरल, अन्तहीन, असङ्ख्य
थापेर थाप्लामा मुसलधारे वर्षाहरु
भोगेर असिनाका चुटाइहरु
र हिमपातका कक्य्राइहरु
तर टुसाएन, टुसाउने नामै लिएन बिउले
मात्र चरी बोलिरह्यो लगातार
बिउ कुह्यो, बिउ कुह्यो ।

के भयो ?
माटो त उर्वरै थियो
पसिनाले छपक्क भिजेकै थियो
केले साथ दिएन ?
मौसमले ठगेको पनि होइन
लहलह भए सबै आलीहरुमा बालीहरु
आलीसरह त बाली हुनै पर्ने हो
केले ठग्यो ? के भयो ?
कुन दुष्टले कपटको जालो बुन्यो ?
मैले गुलाफ रोपें, सिस्नो झ्याङ्गियो
मैले चमेली रोपें, काउछो फस्टायो
उदेक भयो, आश्चर्य भयो
समय त्यसैत्यसै खेर गयो
किन पुष्पित भएन मेरो प्राङ्गण ?
किन पल्लवित भएन मेरो परिवेश ?

अवरोधकहरु खोजिरहेछु
असहजताहरु नियालिरहेछु
हिजोआज म पनि तर्जुमा गर्दै छु
पापिष्ट कीराहरु मार्न
विनाशी फट्याङ्ग्राहरु सखाप पार्न
तर मेरो चिन्तनको विराट व्यूह भत्काउँदै
नजिकै यतैकतैबाट
विह्वलतापूर्वक चरी बोल्यो
बिउ कुह्यो, बिउ कुह्यो ।
०००

आफूभन्दा केही पर उभिएर टोल्हाउँदै अघिदेखि आफूतिर नियालिरहेको फुच्चे केटोलाई हप्काउने स्वरमा नाङ्लो पसले करायो र आफ्ना अगाडि रहेका ग्राहकलाई नाङ्लाका सामान बेच्ने क्रममा जुट्यो । बदाम, चना, केराउ, खैनी, सुर्ती, चुरोट, बिस्कुट, छुर्पी ……, सहिदमञ्चको पछाडि सडकपेटीमा पैदल हिँड्ने ग्राहकहरुका लागि सुलभ बनेको यो नाङ्लो पसल खिच्रिङमिच्रिङ सामानहरुको एउटा सानोतिनो खुद्रामार्केटझंै देखिन्थ्यो । प्रायः चुरोट र सुर्ती किन्नेहरुले नाङ्ला पसलेलाई व्यस्त बनाउँथ्यो ।

नाङ्ला पसलेको हात एकछिन खाली बन्यो । उसका फुर्सदिला आँखाहरु फेरि उही केटोमाथि पुगेर एकचोटि ठोक्किए । केटोलाई पूर्ववत् उभिएर आफूतिरै नियालिरहेको देखेपछि नाङ्ला पसले फेरि उही शैलीले करायो– ‘एई केटा, तँ याँ’बाट अझै गा’छैनस् ?’

केटो बोलेन ।

चुपचाप उभिएर उस्तै गरी टोल्हाइरह्यो ।

यतिखेरै टुँडिखेललाई परिक्रमा गर्दै सुन्धाराबाट आइरहेको विद्यार्थीको जुलुसको होहल्ला र झण्डाहरु सडकमा देखिए । सहरमा केही दिनदेखि चलिरहेको विद्यार्थीको आन्दोलनले सडकलाई असामान्य बनाइरहेको थियो र प्रहरीप्रशासनले सडकमा प्रहरी गस्तीलाई सक्रिय बनाएको थियो । पञ्चायती व्यवस्था विरूद्व जनताले लडेर ल्याएको सरकारले जनजीविकाको समस्याहरुलाई हल नगरेको र सहिदहरुको बलिदानको अवमूल्यन गरिरहेको भन्दै विद्यार्थी समूहहरुले सरकार विरूद्व दवाव आन्दोलन सुरु गरेका थिए । विद्यार्थीको नारावाजी सुनेपछि सहिदपार्क छेउछाउका पर्खालहरुमा रुखका छायाँहरुसँग टाँसिएर सुस्ताइरहेका प्रहरीहरु आफ्ना हतियारहरुलाई अलर्ट बनाउँदै सडकमा ओर्लिए ।

‘पुलिस आइरा’छ हेर केटा, गोली हान्ला ।’ विद्यार्थी र प्रहरीको यो भिडन्तको स्थितिलाई अन्दाज गरिरहेको नाङ्ला पसलेले केटोलाई हच्कायो ।

केटो अलिकति हतासियो । तर छिनभरमै पुलिसको भय हराएर उसको आँखामा पुलिसप्रतिको घृणा र आक्रोश एकैचोटि खेल्यो । उसको आँखाअघिल्तिर प्रहरीहरुको एउटा झुण्डले क्रूरतापूर्वक पिटिरहेको आफ्नो निरीह बा‘को चित्र आएर खेल्यो । त्यो दर्दनाक दृश्य थियो । आङ जिरिङ पार्ने उसको बा‘माथिको प्रहरीहरुको त्यो यातनाको सम्झनाले उसले आफ्ना आँखालाई चिम्म पा¥यो । उसको मनमा एउटा आवेग उठ्यो । त्यही आवेगले आफ्ना दुबै हातलाई उसले मुठ्ठी पारेर कस्यो । उसले छातीभित्र तीब्र श्वासको गतिको महसुस ग¥यो ।

पसलेलाई के लाग्यो कुन्नि ! उसलाई केटाको निर्दोष आँखाले छोयो । केटाको अनुहारमा खेलिरहेको अबोध मुद्रालाई उसले निकैबेर नियालिरह्यो । ‘केटो टिठालु छ र यो सामान्य केटोले अहिले किन यतिसाह्रो उसको मनलाई छोइरहेको छ र उसको मनलाई पगालिरहेको छ’, केटोप्रति पसलेको मन एक किसिमको नजानिँदो करुणाले भिजेर आयो ।

उसको एक झलकले केटोलाई फेरि समग्र नियाल्यो । केटाको शरीरमा झुत्रो र मैलो कमिज थियो । फाटेको कट्टु थियो । खुट्टामा चप्पल थिएन । आँखामा भोकको उद्विग्नता थियो । तर, पनि केटो उतिर हेरेरै नजानिदो मुस्कुराइरहेको थियो । अघिसम्म सामान्य सडकछाप लागिरहेको यो केटाको मुस्कुराइरहेको आँखाले उसलाई एक्कासि विचलित बनायो । केटाको आँखाबाट आफू किन तेजोबध हुँदै छु र कमजोर बन्दै छु भन्ने पसलेलाई लागिरह्यो ।

उसले फेरि नियालेर हे¥यो केटालाई ।

केटाको अनुहारमा उसले आफ्नो छोरो हरिको रुपलाई देख्यो । केटाको अनुहारको रङ, उसको उमेर, उसको शरीरको कद, ………………. ।

ठ्याम्मै हरिसँग मिल्दोजुल्दो त्यो केटो । हरिको झझल्कोले झस्काइदियो नाङ्ला पसलेलाई ।

परारकै साल भएको जनआन्दोलन हो उसको हरिले सहादत पाएको । एघार टेक्दै त थियो छोराको उमेरले । एउटै छोरा थियो उसको आँखाअघिल्तिर पाउलिँदै गरेको । उसको नाङ्ला पसलअघि सडक छोपेर हुर्किरहेका चेरीका फूलहरुझैं छोराका पदचापहरुमा उसका सपनाहरु हुर्किरहेका थिए । तर जब शासकहरु विवेकहीन हुन्छन् र बन्दुकले विवेक चलाउँछ; राज्यप्रणाली कसाइखाना बन्छ । नागरिकहरुको दैलोमा मृत्यु उत्सवले खेलिरहन्छ । शब्दहरु निःशब्द बन्छन् । आँखाहरु ऐठनले बाँधिन्छन् ।

एउटा कहालिँदो विगतले नाङ्ला पसले साहुलाई फेरि भाउन्न पा¥यो । छोरालाई सम्झ्यो । प्रहरीको गोलीले रक्तमुछेल छोराको शरीरलाई सम्झ्यो । पट्ट्ट्ट्, पट्ट्ट्, पट्ट्ट्ट् ……. आन्दोलनकारीहरुमाथि उल्लास मनाइरहेका गोलीका आवाजहरुलाई सम्झ्यो । नाङ्लामा सामान बेचिरहेको उसको अघिल्तिर खेल्दै गरिरहेको छोरो एक्कासि लडेको भेउ एकछिन त उसले पाउन पनि सकेन । जब छोरो उसको सामुन्ने भुइँमा निशब्द लडिरह्यो र हिरिक्क भएर तनक्क तन्क्यो, उसलाई तन्द्राबाट ब्युँझेझँै भयो । ऊ झल्याँस्स भयो र छोरालाई अङ्गाल्न पुग्यो । छोराको सर्वाङ्ग चिसो शरीरलाई उचालेर ऊ एकचोटि बेस्मारी चिच्यायो । तर त्यो कोलाहलले उसको चीत्कारलाई सोहोरेर लग्यो । बारुद मिसिएको कालो धुवाँको पिरोले पूरै वातावरणलाई छोपिरहेको थियो । कसैको आँखाले उसलाई त्यहाँ देखेनन् । भीडले कुल्चिएर धेरैबेरसम्म ती दुई बाबुछोरा जमिनमा लतारिइरहे ।

‘पसले दाइ’

केटोको आवाजले झसङ्ग झस्कायो उसलाई । छोराको सम्झनाले अनायासै बन्द हुन पुगेका थिए उसका आँखा । मन विदीर्ण थियो र सहनै नसक्ने गरी एउटा बलियो वस्तुले छातीमा थिचिरहेको महसुस ग¥यो उसले । जब उसले आँखा खोल्यो आँखाभरि आँसु थियो ।
केटालाई नजिकै आउन उसले हातको इशारा ग¥यो ।

‘तिम्रो नाम के बाबु ?’ केटोलाई उसले आफूसँगै तान्यो र नजिकैको मुढामा बसाल्यो ।

‘बिर्खे ।’ केटोले जवाफ दियो ।

‘अनि तिम्रो घर काँ नि ?’ सोध्यो

तर यतिबेला बिर्खे किंकर्तव्यविमूढ थियो । कुनै जवाफ थिएन । अलमल्लिएर पसलेको अनुहारमा टोल्हाइरह्यो । आफ्नो अगाडि गाहकी उभिएको देखेर पसले सामान बेच्न जुट्यो । बिर्खेले नाङ्लोमा बेच्न राखिएका सामानहरुलाई हे¥यो । बिस्कुट, चाउचाउ, पुष्टकारी, मिठाई, दालमोठ …. । भोक उसको आँखामा आएर उछित्तोसँग बस्यो । उसले आफ्नो कस्सिएको मुठ्ठीलाई खोल्यो । एक मोहरको डबल टल्किरहेको थियो । बिहान आमाले दिएकी ।

‘बाजे, यसको बिस्कुट आउँछ ?’ झट्ट सोध्यो उसले

बिर्खेको स्वरले झस्कायो पसलेलाई । बिर्खेलाई हे¥यो । हातमा एक मोहर थियो । बिर्खेको अनुहारमा भोकको रेखा देख्यो उसले ।

‘भोक लाग्यो ?’ सोध्यो

बिर्खेले स्वीकारोक्तिको मुन्टो हल्लायो ।

पसलेले बिस्कुटको प्याकेटबाट एउटा बिस्कुट निकाल्यो र बिर्खेलाई दियो । उज्याल्लियो बिर्खे । बिर्खेको आँखाबाट पोखिएको खुसीले छचल्कियो नाङ्ले पसलेको मन । एक किसिमको पीडा र आनन्द मिसिएर नाङ्ले पसलेको मन विस्मातले खेलिरह्यो । बिस्कुटलाई एउटा हातमा लिएर बिर्खेले एक रुपैयाको डबल बोकेको हातलाई पसलेतिर बढायो । निष्कपट थियो बिर्खे । निर्दोष थियो उसका आँखा । पसलेको मन जित्यो ।

‘खल्तीमा राख ।’ पसलेले बिर्खेको हातबाट मोहरलाई लिएर उसको कमिजको खल्तीमा राखिदिँदै भन्यो, ‘भोलि फेरि अर्को बिस्कुट किनेर खाऊ ।’

अकमक्किएर बिर्खेले पसलेलाई हे¥यो । एउटा अविश्वास जस्तो लागिरहेको थियो उसलाई त्यो क्षण । एकछिन ऊ अन्यमनस्क बनिरह्यो ।

‘अनि तिम्रो घरमा को को छन् नि ?’ बिर्खेलाई आफूतिर ध्यानाकर्षण गरायो पसलेले ।

‘आमा ।’ बिर्खेको छोटो जवाफ थियो ।

‘आमा के गर्छिन् ?’

‘अरुको भाँडा माझ्छ ।’ बिर्खेको शुलभता बोल्यो ।

‘अनि घरमा बा’ छैनन् ?’

‘अँ, बालाई त अस्तिनै आन्दोलनमा पुलिसले गोली हानेर मारेको ।’ यतिखेर भने बिर्खेको स्वर ओस्सियो । त्यहाँ बिर्खेको स्वर मात्र ओस्सिएन, पसलेको मन पनि ओस्सियो । कसलाई के थाहा त्यहाँ ती दुई उमेरले फरक तर एउटै वियोगान्त कथा बोकिरहेका पात्रहरु यतिखेर बाहिर शान्त बनेर भित्रभित्रै कोलाहलले बाँचिरहेका छन् ।

एउटासँग छोराको वियोग थियो । अर्कोसँग बाबुको । दुवैसँग राज्यको शासनयन्त्रले दिएको समान पीडा थियो । उनीहरुका आँखाबाट बग्ने आँसुको कथा उस्तै थियो । उनीहरुले चिहाइरहने उदास आकास एउटै थियो । सिंहदरबारदेखि उनीहरु सुत्ने चिसा छिँडीसम्म चल्ने चिसो बतास उस्तै थियो ।

विस्मृतिमा हराइरहेको बाबुको अनुहारको एउटा आकार आएर बिर्खेको आँखाअघि बस्यो । राम्ररी बाबुको काखमा खेल्न पनि नपाएको बिर्खेको स्मृतिमा बाबुको एउटा अस्पष्ट चित्र छ । पानीको तरङ्गले ल्याउने चित्रजस्तो उसको आँखाअघिल्तिर बाबुको तस्विर घरी आइरहन्छ, घरी हराइरहन्छ । कुनै सरकारी कारखानाका कामदार थिए रे बिर्खेका बा । कामदारहरुले सरकारको विरोध ग¥यो भनेर कामबाट निकाली दिएका रे । कामदारहरुको सरकार विरुद्ध चर्कै आन्दोलन शुरु भएपछि उसका बा‘को नाममा सरकारले पक्राउ पूर्जी जारी गरेछ । एकदिन दिउँसो उसका बा हुर्रिएर घरभित्र पसे र केहीबेरमै घरबाहिर निस्के । दैलोबाट लोग्नेलाई आश्चर्यले नियालेर हेरिरहेकी उसकी आमाले भनेकी थिइन्, ‘भरे छिट्टै फर्कनु नि फेरि ।’

तर त्यो रात उसका बा घर फर्केनन् ।

भोलिपल्ट सुकुम्बासी बस्तीबाट उठेको जुलुसमा एक्कासि उसले आफ्नो बालाई जुलुसको अघिल्तिर देख्यो । जुलुसमा एक स्वरले उठिरहेको आवाजले सुकुम्बासी वरपरको पूरै बस्तीलाई कम्पायमान बनायो । हावाको तरङ्गले जुलुसको स्वरलाई सहरभरि फैलायो । डर, भय, उत्साह, उत्कण्ठा र उत्सुकताले बिर्खेले जुलुसलाई पछ्याइरह्यो । ऊ आफ्नो बाको हात समात्न दौडेर अघि पुग्न चाहन्थ्यो । तर भीडले उसलाई लतारेर पछाडि हुत्याइदिन्थ्यो ।

जुलुस विष्णुमतिको किनारबाट निस्किएर सोह्रखुट्टेको उकालोनिर पुग्यो । सोह्रखुट्टेसम्म आइपुग्दा जुलुस आन्दोलनकारीहरुको एक मानवसागरमा परिणत भइसकेको थियो । प्रहरीको सशस्त्र जत्थाले अघिदेखि नै सडकलाई घेराबन्दी गरेर बसेको देखिन्थ्यो । जब नाराबाजी गर्दै आन्दोलनकारीहरु प्रहरीको घेरा नजिकै आइपुगे एक्कासि प्रहरीको अश्रुग्याँस र कटबाँसका लौराहरु अन्धाधुन्ध आन्दोलनकारीमाथि बर्सिए । आक्रोश र उत्तेजनाले आन्दोलनकारीहरु माहुरीझैं प्रहरीमाथि खनिए । दोहोरो झडप बढ्यो । अघिसम्म आँखामा उत्सुकता र कौतुहलता बोकेर जुलुसलाई पछ्याइरहेको बिर्खेले प्रहरीहरुले निर्घातसँग चुटिरहेको आफ्नो बालाई देख्यो । उसको मन भयभित बन्यो । आँखामा आतङ्कले खेल्यो । बामाथि भइरहेको प्रहरीको चुटाइले ऊ छटपटायो । प्रहरीको पिटाइबाट बालाई जोगाउने प्रयत्नमा सहारा खोज्न उसका आँखा यताउति कुदिरहे । र ऊ भीडबाट जोडले चिच्यायो, ‘बा.. ।’

‘के भो ?’ नाङ्ला पसलले झक्झक्याएपछि बिर्खे झल्याँस्स भयो । उसका आँखाबाट आँसु टिल्पिलाएर खस्यो । उसको श्वासप्रश्वास बढेको थियो । छातीभित्र बढेको स्वासको गतिको तीब्रतालाई उसले बाहिरबाटै महसुस गरिरह्यो । उभित्रको त्यो चीत्कारलाई नाङ्ले पसलेले पनि बाहिरबाट महसुस ग¥यो । दुवैले एकअर्कालाई हेरिरहे नरमाइलोगरी ।

एकैछिन चुरोट किन्न आउनेहरुसँग पसले अल्मलिए । पछि हेर्दा बिर्खे त्यहाँ थिएन । पसलेका आँखाले पर पुगिसकेको बिर्खेका पाइतालाहरुलाई पच्छ्याए । उसले आफूलाई गलिरहेको महसुस ग¥यो र एउटा उच्छवास लियो । उसका आँखाबाट ओझेलिँदै गइरहेको बिर्खेको अनुहार झनै अघिल्तिर आएर खेलिरह्यो ।

सडकलाई पार गर्न लम्किरहेको बिर्खेको गोडामा बादललाई चिरेर ओर्लिएको अलिकति घाम आएर पोखियो । उसले आकाश हे¥यो । स्वयम्भूमाथिको आकाशमा घामलाई छेकर हाल्दै कुदिरहेको बादल देखिन्थ्यो । हावाले बादलका रङगीबिरङगी चित्रहरु बन्दै र भत्कँदै गथ्र्यो । उसको मनले सोच्यो, ‘घाम डुब्न अझै बाँकी छ । उसकी आमा अझै घर फर्कने बेला छैन ।’ उसले पछाडि फर्केर भर्खरै पार गरेर आएको सडकलाई अन्यमनस्क बनेर हे¥यो ।

सडकमा मान्छेहरुको सामान्य हिँडडुल र मोटरसाइकलहरुको छिटफुट उपस्थिति बाहेक खासै अरु चहलपहल देखिँदैन । केही दिनदेखि आन्दोलनकारी र प्रहरीले द्वन्द्वग्रस्त बनेको सहरका सडकहरु अझै सामान्य बन्न सकिरहेका छैनन् । त्यसैबेला परबाट आफूतिर नजिकै आइरहेको जुलुस र नाराबाजीले बिर्खेको छातीभित्रको सास तातो भएर बढ्यो । उसले देख्यो, त्यहाँ मान्छेहरुको भीडको एउटा विशाल सागर थियो । हावाले फर्फराइरहेका राता तुल र झण्डाहरु थिए । गगनभेदी नारा थियो । एउटा प्लेकार्डमा पुगेर टक्क उसका आँखा अड्किए –‘सहिद दिवस ।’

बिर्खेको छातीभित्रको सासको गति अरु छिट्छिटो बढ्दै थियो ।

‘ओइ बिर्खे !’

भीडबाट कसैले आफूलाई बोलाइरहेको बिर्खेले सुन्यो । उसको टोलको साथी रने थियो । रने उल्लासको मुद्रामा हातमा एउटा झण्डा बोकिरहेको थियो र बिर्खेलाई इशारा गर्दै आफूतिर बोलाइरहेको थियो । उसले अलमलिएर एकछिन रनेलाई हेरिरह्यो र अनायासै उसका पाइलाहरु भीडभित्र तानिए । ऊ दगुर्दै रनेनिर पुग्यो र रनेको हातलाई च्याप्प समात्यो ।

बिर्खेको उपस्थितिले रने खुसीले अरु चिच्यायो–

‘हामीलाई खान दे ।’
‘हामीलाई लाउन दे ।’
‘हामीलाई पढ्न दे ।’

रनेलाई पछ्याउँदै बिर्खेले नारालाई दोहो¥यायो । आन्दोलनले उसको मनमा एक किसिमको रोमाञ्चकता उठ्यो । नारा लाउँदै बिर्खे अगाडि बढ्यो । उसले यतिखेर आन्दोलनको अग्रपङ्तिमा रहेर अगाडि बढिरहेको आफ्नो बुबालाई सम्झ्यो । बुबाको रक्तमुछेल शरीरलाई सम्झ्यो । प्रहरीका क्रूर र बर्बर यातनालाई सम्झ्यो । बुबाको सहादतलाई सम्झ्यो । यी सब घट्नाहरुको सम्झनाहरुले उसको मनलाई कत्तिपनि विचलित बनाएन । उसले आफ्नो मनलाई आन्दोलनमा झनै दृढ बनायो । कामबाट फर्किएकी उसकी आमा यतिखेर उसलाई पर्खिएरहेकी छिन् भन्ने ख्याललाई पनि उसले बिस्र्यो ।

केही पर सडकमा तैनाथ प्रहरीहरु आफूतिर बन्दुक ताकेर उभिरहेको बिर्खेले देख्यो । एकचोटि शीताङ्ग बन्यो ऊ । उसले फर्केर पछाडि हे¥यो । उसको आँखाले पनि हेर्न नभ्याउने मान्छेहरुको त्यो भेलको टुङ्गिने विन्दु कहाँनिर छ उसलाई अनुमान लगाउनसम्म पनि गाह्रो भो । उसको छातीभित्र साहस जुर्मुरायो । अब भने उसले आफूलाई यो आन्दोलनको साँच्चैको विजेता भएको महसुस ग¥यो । उत्साहले उसका गोडाहरु उचालिएर झन् झन् अघि बढिरहे । उसले आफ्नो सानो कद अग्लिएर त्यो सिंहदरबारको छानाभन्दा पनि माथि उठिरहेझै लागिरह्यो ।

एक्कासि पट्ट पट्ट आएको आवाजले आन्दोलनको भीडमा एउटा अन्योलको स्थितिको लहर उठ्यो ।

‘गोली चल्यो !’ ‘गोली चल्यो !’ भीडभित्र हतास स्वरहरु सुनिए ।

पट्ट, पट्ट आवाज दोहोरिरह्यो ।

‘ऐया ।’ कसैले नसुन्ने गरी बिर्खेको मुखबाट एउटा हलुका चीत्कार निस्क्यो र गोलीले हताहत बनेको उसको शरीर भुइँमा लड्यो । एउटा तेजिलो सौर्यकिरणको शक्तिले उसको आँखालाई छपक्क छोप्यो । उसले ती किरणहरुमा आफ्नो बुबाको मुस्कुराइरहेको चम्किला आँखाहरुलाई देख्यो । र, ऊ पनि मुस्कुरायो विस्तारै, मुसुक्क ।

‘हाम्रो माग पुरा गर,’ उसको ओँठबाट एउटा साहसले भरिएको स्वर निस्क्यो ।

उसले अदबले एकचोटि आन्दोलनको भीडलाई हे¥यो । उसको स्वर दबिँदै गयो र सुस्तरी उसका आँखाहरु बन्द भए ।

२०४८

उहाँको ‘रातो नदी’–२०८१, कवितासङ्ग्रह प्रकाशित छ ।

यहाँ उहाँको ‘‘रातो नदी’ कवितासङ्ग्रहमा रहेका दुईओटा कविताहरुलाई प्रस्तुत गरिएको छ ।

रातो नदी

हरेक महिना
एउटा ‘रातो नदी’ बगाएर
साबिकको दिनचर्या
विश्व समाज–चिन्तन
र चासोसहितको
चट्टानी आँट लिएर
जीवन–सङ्घर्षको रणभूमिमा
लडिरहेकी म एक याद्धा !

रातो नदीको बहाव अवधिभर
गलेको देहले ममा ऊर्जाको मुहान
पलाइरहेको पाउँछु
कोमलताको सूक्ष्मताले
मभित्र बलेको आगो निभाउन त के
झन्–झन् दन्केको पाउँछु

हरेक महिना
मभित्र बग्ल रातो नदी
बर्खाको स्वरुपमा
र मलाई माटो बनाएर जान्छ
आफूभित्र पुनः म
तेजिलो उर्वरता पाउँछु

हरेक महिना दोहोरिने
नदीको प्रवाहको चरणबद्ध दबाबले
पुनः चट्टानको आकारमा परिणत हुन्छु
आफैभित्रको सृष्टिले
परिपक्वता दिन्छ

घिन, लाज र हीनताबोध
रातो नदीको शब्दकोशमा छैन
जसले आफ्नो अस्तित्वको
अर्थ दिएको छ
धर्म र समाजले बनाएका सीमा
संस्कृति र संस्कारले सीमाङ्कन गरेका परिधि
रातो नदीले बोक्ने आँधीले नामेट पार्दछ

भो ! नदेऊ
विज्ञानको काँध टेकेर
धर्मका ठुला–ठुला परिभाषित व्याख्याहरु
तिम्रो खोज सुरु हुनुभन्दा अगावै
म आफैभित्र
‘रातो नदी’ बाह्रै महिना भोग्छु
मलाई गर्व छ
आफैभित्र बगिरहेको
रातो नदीको अस्तित्व
र म सक्षम छु
यस नदीको परिभाषा बोध गर्न

रातो नदी बनेर म बगिरहेको छु
जहाँ म हुनुको अर्थ अलग छ
जुन नदीले सृष्टिको अस्तित्व बोक्दछ ।
०००

नुन

पहिले–पहिले जिजुबाजेहरु
खाली खुट्टा कछाड र टाउकोमा बर्को भिरेर
बोराको धागोले बुनेको कोट भिरेर
अनि कम्मरमा पटुका बाँधेर
बटौली जान्थे
र साट्थे थाप्लोमा
नाम्लोको डामसँग केही पाथी नुन
नुनकै लागि झर्थे धरान
कहिले लहैलहैमा
कहिले मजबुरीमा
पहाडबाट पुर्खाहरु

नाइल नदीजस्तै
समय बगिरहेको छ लम्बिएर
नुनका कथाहरु त्यही नाइल नदीको मुहानसँगै
सुरु भएको हुनुपर्छ

नुनको खोजीमा भौतारिए पुर्खाहरु
नुनसँग साटे शासकले तिनको स्वाभिमान
केही तक्मासँग साटिए नुन
नुनकै लागि लडे अरुको लडाइँ
बगाए रगत
वीरगति प्राप्त गरे
र नुनले लेख्यो
अनगिन्ती नुनका कारुणिक कथा
नुनले नै लेख्यो हाम्रा पुर्खाको इतिहास

नुनकै खोजीमा
छरिए संसारभर नुनको सोझो भएर
नुनको दास भएर
फोकल्याण्डको टापुदेखि
बोर्नियोको झाडीसम्म पुगे पुर्खाहरु
मलायाको घना दलदल हुँदै
आइपुगेका छन्
हङकङको शेककोङसम्म

नुन त ठुलो कुरा रहेछ
नुनको महत्व त ठुलो रहेछ
म जो यहाँ छु
नुनकै कथाको एक हिस्सा बनेर ।
०००

म लडिरहेको छु
एउटा कठिन युद्ध
बन्दुकहरुले म निशाना ताकिरहेको छु
आँखामा कोरिरहेको छु एउटा तस्बिर
चे–ग्वेभाराको

म चढिरहेको छु
एउटा अग्लो हिमवत् पहाड
मेरो छाती फुलिरहेको छ तीब्र श्वास गतिले
म गोडाहरुमा निरन्तर साहस भरिरहेको छु
हातहरुले झोलामा स्पर्श गरिरहेको छु
एउटा रातो किताब
चे–ग्वेभाराको

म फैलिन्छु
शान्त तलाउमाथि उठ्ने लहरहरुजस्तै
नदीभित्र अग्नि–गर्भ बोकेर
म बहन्छु अविराम
म प्वाँखहरुले आफ्नो रुमालमा
एउटा बुट्टा भरिरहेको छु
चे–ग्वेभाराको

म छातीभित्र
लुकाएर वर्षात
चम्कन्छु बिजुलीजस्तै
र बज्रन्छु चट्याङहरु भएर
बादलहरुबिच

हिमालका काखहरुमा
म कोरिरहेको छु चे–ग्वेभाराका
सुन्दर पदचापहरु
०००

उहाँको ‘अश्वत्थामाको निधारबाट बागमती बग्छ’–२०८०, कवितासङ्ग्रह प्रकाशित छ ।

उहाँ ‘उत्तम काव्य पुरस्कार’–२०८१ र यशस्वी पुरस्कार– २०८१ बाट पुरस्कृत र सम्मानित हुनुहुन्छ ।

यहाँ उहाँको ‘अश्वत्थामाको निधारबाट बागमती बग्छ’ कवितासङ्ग्रहमा रहेका दुईओटा कविताहरुलाई प्रस्तुत गरिएको छ ।

सम्बोधन

प्रिया,
तिम्रो सम्बोधनमा व्यतित यो रात
यो युगकै सबैभन्दा अँध्यारो रात हो

मसँग छैन त्यति समय
जसको छातीमा लुटुपुटु गर्दै
तिम्रो सपना देख्न पुग्नेगरी निदाउन सकूँ

छैन त्यतिउमेर
जसको चौतारोमा थकाइ मेटी
कसम खान सकूँ तिम्रो प्रेमको

तिम्रो ईश्वर बाँधेको गोठको श्रमिक हूँ म
हाड पग्लिनेगरी श्रम गर्दै
मेरो बिहान सकिन्छ
आत्मा नंगाएर, नांगा शरीर भर्दैमा
साँझ सकिन्छ
कसैले टक्टक्याएर छाना
घरहरु पोखिरहेको किनारमा
एकाला युग चढ्दैमा
जवानीले बिदाइ माग्छ

निष्पट्ट अँध्यारो छ मसम्म पुग्ने बाटो
भीरमौरी पनि बसाइ सरेको
मृत्युमार्ग हो यहाँको राजमार्ग
सखारै हँसिया बोकेर मृत्यु यहाँ
हाम्री आमाहरुसँग
कहालीलाग्दा भीरमा घाँस काट्न निस्किन्छ

दैत्यहरु आँगनमा उभिएर
सुनाउँछन् दैत्यकथा
रत्यौली खेल्छ पहिरो
झ्यालको बाटो भएर हिँड्छ मस्टो
शिर काटेर अर्पिएका छन् यहाँका मान्छेहरुले

तिमीले कहानीमा सुनेको
लुटेराहरु घोडा चढेर आउने गाउँ यही हो
तिम्रो इतिहासमा नामेट भइसकेको
बन्दुक भिरेर बुट बजार्ने सैनिकहरु
अझै रातरातभर गस्ती गर्छन् यहाँ
थाहा हुँदैन बिहानसम्म
को मर्छन्, को बलात्कृत हुन्छन्
को को बेपत्ता पारिन्छन् यहाँ

तिमीले चलचित्रमा देखेजस्तो
मध्यरातमा जल्ने बस्ती यहीँ छ

थाहा छैन कहाँ फुल्छन् मग्मगाउँदा फूल
कहाँ चम्किन्छन् जुनकिरीजस्ता तारा
कहाँ छ प्रेमको स्तम्भ
म हिँडेकै यही दुर्घटनापूर्ण क्षेत्र
चिनेकै यही सन्नाटा
बाँचेकै यही शून्यता हो

प्रिया,
तिम्रो भूगोलको एक मुठ्ठी माटो उचालेर
सक्दिनँ गर्वले यो मेरो हो भन्न
म सक्दिनँ म हिँडेको बाटो मेरो हो भन्न
मेरो केही दाबी छैन
मैले पिउन उठाएको एक अञ्जुली पानीमा

हो, झोँक चल्छ
केबल झोँक चल्छ
उठाऊँ बन्दुक
गाडिदिऊँ बन्चरो मालिकको छातीमा
भासियोस् पृथ्वी
दन्दनी आँखैअगाडि
जलेर नष्ट होस् मानव अस्तित्व

सुकून हिमालहरु
हाहाकार मच्चियोस्
लागोस् वनभरि डढेलो
बमको बर्सात होस्
बारुदको आँधी चलोस्

मेरी प्रिया,
बरु रित्तियोस् प्रेम नै पनि
तर, अब उठाउँदा हतियार
नडग्मगाओस् हात
तिम्रो छातीमा हिर्काउँदा पनि
०००

कर्णाली

सुस्साइ सुस्साइ एकान्तमा बसी
नरो ए कर्णालीः एकदिन सब ठीक हुनेछ

एकदिन ऊ फर्की आउनेछ
फुटेका ओठमा मुस्कान फुलाउनेछ
चिरिएका गोडामा मल्हम लगाउनेछ
श्वास घिटिघिटी, छाती पिटिपिटी
नरो ए कर्णाली

अलिकति घामका बुट्टाहरु
अलिकति पानीका थोपाहरु
अलिकति बादलका झोक्काहरु
एक मुठ्ठी रंगिन आकाश तेरो
एक पाइला धर्तीमा जमिन तेरो
लाखौं रंग छन् इन्द्रेणीका
एक रंग हो तेरो पनि

पुल, नदीमा पुल हुनेछ
हुनेछ टालिएको भित्ता घरको
हावा र हुरी रोकिनेछ
छानोमा पत्थर हुनेछन् नयाँ
आकाश रुन रोकिनेछ

सुस्साइ सुस्साइ एकान्तमा बसी
नरो ए कर्णालीः एकदिन सब ठीक हुनेछ

खच्चर, खच्चर ए खच्चर
जीवनभर तेरै भर
त नै होस् मन्दिर त नै इश्वर
जा जा आजाद भइस् अब तँ
जंगल गई चर जंगल गई चर
यो पाखामा जीवन मुस्कुराउनेछ
नुन र चामल मोटर चढी आउनेछ
नरो ए कर्णाली

स्कूल नजिकै धारो नजिकै
गाडी नजिकै बाटो नजिकै
अस्पताल अनि कर्णाली
नरो ए कर्णालीः एकदिन सब ठीक हुनेछ ।
०००

उहाँका ‘तपाईंहरु मार्फत’–२०४४, ‘लयब्रह्म’–२०६६ र ‘हतारमा यात्रा’–२०६८ कवितासङ्ग्रहहरु र ‘रित्तो गाउँ’–२०७० निबन्धसङ्ग्रह प्रकाशित छन् । ‘अभागी कर्णेल’–२०६८ उहाँको अनुवाद कृति हो ।

उहाँ ‘लोकेन्द्र साहित्य पुरस्कार’–२०५३, ‘राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार’–२०५५, ‘हृदयचन्द्रसिंह स्मृति सम्मान’–२०५९, ‘गरिमा सम्मान पुरस्कार’– २०६४, ‘अग्निशिखा पत्रकारिता सम्मान’–२०६६, ‘.कृष्णभूषण बल स्मृति सम्मान’ –२०७१ ‘साहित्य सन्ध्या पुरस्कार तथा सम्मान’ –२०७४, ‘भूपी स्मृति सम्मान’– २०७५, ‘कर्णाली साधना सम्मान’–२०७६, ‘वासु शशी स्मृति पुरस्कार’– २०७९, ‘स्रष्टा चैत्र ३० सम्मान’– २०७९, ‘मध्यपश्चिम स्रष्टा सम्मान’– २०८०, ‘मानकुमारी स्मृति सम्मान’– २०६५ लगायत पुरस्कारहरुले पुरस्कृत र सम्मानित हुनुहुन्छ ।

यहाँ उहाँको ‘तपाईंहरु मार्फत’ कवितासङ्ग्रहमा रहेका दुईओटा कविताहरुलाई प्रस्तुत गरिएको छ ।

पीडा वाचन

रुख हल्लाउँदै चलिरहने बतासले दुखाइरहेछ मलाई
मन्दिरमा मात्तिदै बज्ने घण्टाको ध्वनिले दुखाइरहेछ
रेडियोबाट हाम्फाल्दै निस्कने धार्मिक धून
र कहिले उदाउने कहिले हराउने शीतल जूनले दुखाइरहेछ
मनको अज्ञात कुनामा बसेर बिलाउने विगत
र के हुने हो पत्तै नलागेको आगतले दुखाइरहेछ
मानिसहरु रुन नसकेर हाँस्छन्
र हाँस्नै नसकेर फगत कहालीलाग्दो स्वरले रुन्छन्
हाँसो र रोदनको लयले दुखाइरहेछ
म स्वयं आफैलाई दुख्दैछु तपाईंहरुझैं
तपाईंहरु मझैं फगत आशाको भूइँमा उभिनुभएको छ
ओहो ! कसरी खप्यौं केवल पीडाहरु यतिन्जेल
जीवनले स्वयं जीवनलाई दुखाइरहेछ ।

जसलाई मारियो अंगालो मित्रता नै होस्
जसलाई ताकियो गुलेली अथवा शत्रुता नै होस्
सहानुभूतिले दुखाइरहेछ, धापले दुखाइरहेछ
मलाई करोडौं मानिसलाई झैं
सानो जीवनले प्रतिपल दुखाइरहेछ
आमाको नाङ्गो शरीर
र बाबुको प्रबल आशा सम्झँदै
यदाकदा सङ्गीत सुन्छु
बस्, त्यसको तरङ्ग पसेर कानमा
शैली फेर्दै फेर्दै दुखाइरहेछ मलाई
मलाई केले केले दुखाइरहेछ ।

खान बस्छु जब
भोको मानिसका इच्छाले रोक्छन् गाँसहरु
तपाईंहरुलाई स्वागत गर्न पलाँसझैं फुल्छु
र तन्काउँछु ओठहरु
खोल्छु जबर्दस्त दाँत, देखाउँछु
दुख्छ मलाई, म पुनः गभ्भीर हुन्छु
गम्भीरताले दुखाइरहेछ
प्रेयसीको प्रेमले अनायास हमला गर्छ
केही मानिसको आँखाले दुखाइरहेछ
हिउँद छल्न खोज्छु
वर्षात्बाट बाँच्न खोज्छु
धुप हटाउन खोज्छु
खोज्छु, निरन्तर खोज्छु हराएका सपनाहरु
निद्राले दुखाइरहेछ
खुल्ला झ्यालबाट छिर्ने सुप्रभातले दुखाइरहेछ
डाँडाबाट ओर्लेर भाग्ने विचरा घाम पर्खेर बस्छु
प्रतीक्षाले दुखाइरहेछ
मलाई केले केले दुखाइरहेछ ।

सेतो सगरमाथाले दुखाइरहेछ
सन्तला जस्तो पृथ्वीले दुखाइरहेछ
मृत व्यक्तिको पूण्य तिथिले दुखाइरहेछ
बस्, दुख्दैछु म सम्पूर्ण
जसरी दुखाउने गर्छ सम्पूर्ण तलाउ बकुल्लाले
वा नदी दुखाउँछ बल्छीले
यतिखेर मलाई बोल्ने नहुने शब्दको अनुहारले दुखाइरहेछ
आह ! मलाई केले केले दुखाइरहेछ ।
०००

देश दृश्य

शोक सन्तप्त पर्वत
भागिरहेका नदीहरु
र निरन्तर लुकिरहेको सूर्य
कुष्ठरोगीका औंलाझै
पात र क्रमशः हाँगा झारिहेका रुखहरु
सुगन्ध गुमाइरहेको फूलको सानो बगैंचानिर
सीमा हराइरहको चेक–पोष्ट
ग्रहण लागिरहेको चन्द्रमा
तुषारोमा ढुङ्गाझैं नुहाइरहेका
कथित इष्ट–देवताहरु
स्वर हराइरहेका गायक
र बौलाहा बाजाहरु
नाता बिर्सेको परिवारको मूर्ख बाबु
र उसको कामातुरताबाट
डरलाग्दो गरी जन्मेका कर्णाधारहरु
गलत हिसाब पढाइरहेको मास्टर
र चुप लागेको हावापानी
यस नक्सामा
यस भूगोलमा
र यस संस्कृतिमा
सधैं सपना देखिरहन्छ विक्षिप्त किसान
र सधें व्याख्यान दिइरहन्छ पागल दार्शनिक
सधैं सुनिरहन्छ अवाक् श्रोता
अथात् जनता ।
०००

उहाँका ‘हुरीका स्पन्दनहरु’ (२०५२), ‘यसरी देश मरिरहेछ’ (२०५९), ‘हाम्रो रातो यात्रा’ (२०६१), ‘आगोका शब्दविम्ब’ (२०६३), ‘आलोकका प्रतिबिम्ब’ (२०७८) कवितासङ्ग्रह र ‘वर्गसङ्घर्षको सन्दर्भः क्रान्ति र सौन्दर्य’ (२०६६) र ‘सौन्दर्य र संस्कृति चिन्तन’ (२०८०) सौन्दर्यशास्त्र र समालोचनाका कृतिहरु प्रकाशित छन् ।

उहाँ ‘गोकुल पुरस्कार’–२०८० र ‘प्रज्ञा दर्शनशास्त्र पुरस्कार’ –२०८३ बाट पुरस्कृत र सम्मानित हुनुहुन्छ ।

यहाँ उहाँको ‘हुरीका स्पन्दनहरु’ कवितासङ्ग्रहबाट दुईओटा कवितालाई प्रस्तुत गरिएको छ । ।

काली र कुकुर

झलमल सुन्दर महल छ
आँगन छ/हरियाली छ
सुन्दर उपवन छ
त्यहाँ एउटा कुकुर पनि पालिने गर्छ
त्यहाँ काली पनि नोकर्नी बसेकी छ
कुकुर ढलीमली गर्छ
डनलप/सोफा
गलैचा र ओछ्यानमा
दूध र बिस्कुट खान्छ
सधैं–सधैं बजारबाट
‘टोस’ र ‘मख्खन’ उसैलाई भनेर आउँछ
काली उसले खाएको हेरेर
घुटुघुटु थुक निल्छे
जुठेल्नोमा बिहानै भाँडा माझ्न बस्दा
कालीको काँधमा कुकुर उफ्रिन्छ
कालीले उसलाई विवश माया गरेकी छ
कुकुर स्वच्छन्द र स्वतन्त्र
घरका कोठा–चोटामा चहार्छ
सफेद बिछ्यौनामा कुद्छ
मनपरे सुत्छ र कतै मुत्छ
काली बन्धनमा डराई–डराई हिँड्नु पर्छ
र कुकुरले सुतेको, मुतेको स्याहार्नु पर्छ

कहिले कुकुर बिरामी हुँदा
सयौं–सयौं रुपैया उसलाई खर्च हुन्छ
तर काली रोगले, शोकले खाडिँदै
त्यही चिसो छिँडीको अँध्यारो कोठामा सुत्छे

कुकुर रङ्गीचङ्गी रिबन र हारले सजिन्छ
उसका खुट्टामा पाउजू छम–छम गर्छन्

काली फाटेका भुत्लामा
निरीह–निरुपाय भई ढाकिएकी छ
कुकुर साजी खान्छ/काली बासी
कुकुर हृष्टपुष्ट छ/काली चाउरी
कत्ति–कत्ति फरक छ काली र कुकुरमा
काली मान्छे हो र सडेगलेको खाएर बाँच्छ
कुकुर पशु हो र चैनको जिन्दगी भोग्छ

यो महल जहाँ बैंसको रमझम छ
रगतका रोगनहरुले सिंगारिएको छ
संगमर्मरको आँगन छ
भनौं कालीको गोरो छाती
त्यही जुत्तामुनि टाँसिएर किचिन्छ
कुकुर त्यसैमा ढलीमली गर्छ
र त्यहाँ थुक्दिन्छ
फोहो¥याउँछ र कालीलाई हैरान गर्छ
रुपियाँको भूत लागेको यो महल
कुकुर रोएकोमा रुन्छ
र काली रोएकोमा हाँस्छ
यो यद्यपि कालीको सारा पाखुरीको
बल खनिएर अड्एिको छ

कालीको बैंस लुटेर यो मात्तिएको छ
उसको सौन्दर्य र कोमलतामा
काली अभिशप्त बैंस साटेर बाँचेकी छे
जब हावा चल्छ फूलको गन्ध बोकेर
त्यसमै कालीको पसिनाको गन्ध महकिन्छ
कुकुर यता–उता मन्द्राएर डुल्छ
स्वच्छन्द÷स्वतन्त्र
यो कालीको खुसी र स्वाभिमान हुन्छ

महल, उन्मत्त महल
यहाँ कालीको भन्दा कुकुरको महत्त्व छ
मान्छेभन्दा पशुत्व गौरवले हाँसेको छ
स्वतन्त्रता यी दुब्लाहरुको
खुसीहरु यी कालीहरुको
कुकुरले खोसिसकेका छन्
र त काली कुकुरभन्दा निकृष्ट जीवन बाँच्छे
र त काली कुकुरभन्दा ज्यादै टीठलाग्दो र दुर्बल छे
र त काली कुकुरभन्दा
परिबन्धित र अस्तित्वहीन छे

बाँच्नुको अर्थमा
काली मरिरहेको छ
बाँच्नुको रहरमा काली निर्मम मारिएकी छे
म यो कविता लेखिरहेको छु
र आज एउटा प्रश्नसँग टुङ्ग्याई दिन्छु
किन काली अझै पनि मुक र शान्त छे ?
०००

पातहरु पहेंलिन्छन् र बोक्राहरु उक्किन्छन्

पात पहेलिँन्छन् र झर्छन्
बोक्रा जीर्ण भएपछि उक्किन्छन् र खस्छन्
गुभो नभएका काठहरु धमिराएर गल्छन् र कुहिन्छन्
कुहेपछि फल र फूल पनि त
सडकमा मिल्काइन्छन्,

यस्तै हो
एक हुल मुक्तियात्रामा हिँडेका यात्रीहरुमा पनि
कोही थाक्छन् र पछि छुट्छन्
कोही हार खाएर विश्राम लिन्छन् र सिद्धिन्छन्
कोही हुती गुमाएका बाटो छोडेर
समर्पण गर्छन् र विलयन हुन्छन्

एकै भङ्गालोमा बगिरहेकाधाराहरुमा पनि त
कोही किनार लाग्छन् र विलाउँछन्
कुलो काटेर कहिलेकाहीँ नदीको प्रवाहलाई
बगरतिर डो¥याउँदा भासिन्छन्
र बालुवामा पुरिन्छन्
यस्तै हो बग्ने नदीले बग्दै जानुपर्छ
हिँड्ने यात्रीले हिँड्दै जानुपर्छ
बोटले पलाउँदै जानुपर्छ
चोटले पनि पुरिँदै जानुपर्छ

अघि हिँड्नेहरु – पछि पछि फर्केर
गतिमान् पाइलाहरु रोकिएर बिलाउनेहरुलाई
हराउनेहरुलाई प्रतीक्षा गर्नु हुन्न
प्रतीक्षामा कहिलेकाहीँ आफू स्वयं पनि
बिलाइन्छ÷हराइन्छ
हो, कठोर यात्रामा अग्रिम पङ्क्तिमा रहँदा
पहिलो गोली दागिन सक्छ छातीमा
हो, सङ्घर्षको बाटोमा पहिले अघि बढ्दा
शत्रुसँग पहिलो मुठभेड पर्नसक्छ ताँतीमा
सशस्त्र युद्धको महाभारतमा
अग्रगामी अभिमन्युहरु मर्न सक्छन्
दासता विरुद्ध चलेको विद्रोहको वेदीमा
स्पार्टाकस हस्ति बन्न सक्छन्

मरे त के भो ?
अस्मिताको निम्ति चक्रब्युह तोड्न
मृत्यु वरण गर्न सक्नुपर्छ
हवि बने त के भो ?
आजादीको अग्निशिखा प्रज्वलित गर्न
जीवनका चरु होम्न सक्नुपर्छ
तिमीले सशस्त्र युद्ध छेड्यो भने
म भूमिगत हुनेछु
तिमीले कुना कुना देशलाई जुर्मुराउन आह्वान गरे
म महलका आसपास रहनेछु
तिमीले गाउँ गाउँ र बस्ती बस्तीबाट
दीर्घकालीन जनयुद्धको बाटो ततायौ भने
म मुठ्ठीहरुले एकाएक पहरा ढाल्ने छु
यसरी जनसङ्घर्षबाट निरङ्कुशता ढाल्न खोज्नेहरु
यसरी अँध्यारोमा आगोका झिल्का खोज्नेहरु
आगोको मशालसँग नै किन तर्सिरहेछन् ?
किन सशस्त्र युद्धले मानिस काँप्ने गर्छन्
यसरी वर्गीय युद्धको कर्नाल फुकिँदैन
जो तर्किन खोज्छन् ती बहाना गर्छन्
बहानापछि प्रवञ्चना गर्छन्

सत्यलाई ढाकछोप गर्न क्रान्तिको भ्रम दिनेहरु
षड्यन्त्रको जाल बुनेर पलायन हुन्छन्
जनतालाई त्यसरी नै झुक्याउन खोजियो भने
वर्गयुद्धका गुलिया नारा एक ढोँग मात्र रहेछन्
पहेला पातहरु झर्दैमा रुखमा
नयाँ पालुवा फुट्न रोकिन्नन्

बोक्राहरु उक्किदैमा
बोटहरु सुकेर मर्दैनन्
पातहरु त झर्छन्, पलाउँछन्
बोक्राहरु त टाँसिन्छन्, उक्किन्छन्
यो क्रम चलिरहन्छ जीवनको लामो यात्रामा
उकाली–ओराली, झरी र खडेरी आइरहन्छन्
झेल्दै यी सबै अप्ठ्याराहरु
रुखहरु भने दृढतापूर्वक उभिइरहन्छन्

शिशिर ऋृतुका पलहरुले छोड्ने क्रममा
पातहरु पहेँलिन्छन् /झर्छन्
कीरा लागेपछि भित्र डाँठमा
फूलहरु ओइलाउँछन्/ गल्छन्
गलेर झर्ने फूल र पातहरुका कारण
कोही रुखहरुलाई पनि सराप्छन्
तर सराप्नुको कुनै अर्थ छैन
ऋृतुहरुमा पनि शृङ्खला र अनुक्रम हुन्छ
प्रकृतिमा पनि नियम चालु रहन्छ
जङ्गलको पनि ठोस अनुशासन हुन्छ
बादल पनि सीमासम्म मात्र फैलिन्छ
अझ आगोका सपना खोज्नेहरुमा त
लौह अनुशासन र चट्टान जित्ने आँट हुनुपर्छ
रापिला घामसँग जिस्किने कुहिराहरु
छरपस्टिने बादलहरु
तोडेर मर्यादाको सीमालाई
बत्तिने सिमलका भुवाहरु
एकदिन हराउनुपर्छ÷बिलाउनुपर्छ
हराउने बादलका निम्ति
उदास सङ्गीतमा शोकगीत गाइने
कसलाई व्यर्थ फुर्सद हुन्छ र !
मुक्तिको विगुल फुक्नेहरुले
अविरल, अविचल बढ्नुपर्छ
क्रान्तिको बिगुल घन्कियो भने मसानको
शान्ति पनि गुञ्जिनुपर्छ
वेगवान हुरीको आवेगमा
नचल्ने ढुङ्गा पनि चलमलाउनु पर्छ
गतिमान् पाइला बढेपछि
समयले आफै पछ्याउनु पर्छ
त्यसैले मुक्तिका यात्रीहरु सबथोक बिर्सेर
च्यात्दै भ्रान्तिका पर्दाहरु बढ, अघि बढ
तिमी अघि बढ्यौ भने जीवनले पनि
बढ्दै जानुपर्छ ।
०००

उहाँको ‘चुल्ठो’ (२०७७) कवितासङ्ग्रह प्रकाशित छ ।

उहाँ ‘इच्छुक प्रतिभा पुरस्कार’–२०७६ र ‘सहिद शिव पौडेल स्मृति पुरस्कार –२०७८ बाट पुरस्कृत र सम्मानित हुनुहुन्छ ।

यहाँ उहाँको ‘चुल्ठोे’ कवितासङ्ग्रहबाट दुई ओटा कवितालाई प्रस्तुत गरिएको छ ।

गुलाफको ट्याटु र पन्युँको डाम

तिम्रो छातीमा
रातो गुलाफको ट्याटु भएकै ठाउँनिर
मेरो पनि धामीले पन्यु तताएर डामेको
दाग छ कल्साउँदो

दाग त दुवै दाग नै हुन्
आधुनिक भए पनि
पुरातन भए पनि

तिम्रो दाग
फेसनका लागि
मेरो दाग
बोक्सी लागेकी बिरामीको
उपचारका लागि

यी दुवै दागका लागि
बेलाबेला धुरिन्छन् क्यामराहरु

एउटा फोटो
कुनै म्यागजिनको
कभर पेजका लागि
अर्को फोटो
एनजिओको
आगामी प्रोजेक्टका लागि

एउटै समयमा
हामी दुई थरी दाग बोकेर हिँडिरहेका छौं

त्यो क्यामराको आँखा
सल्बलाउँछ तिम्रो छातीमाथि
कुँदिएको गुलाफमा
जसरी सल्बलाउँछ
मेरो शिरदेखि पाउसम्म
कुनै परचक्रीझैं
धामीको हातमा नाचिरहने
कुमन्त्रित कुचो

सल्बलाउन त
दुवै सल्बलाउँछन् आफूखुसी
एउटा बजारको नाममा
अर्को परम्पराको नाममा

एउटै समय
सल्बलाइरहेको छ हामीमाथि
नयाँ र पुरानो दुवै थरी
सर्पको काँचुली

काँचुली त
दाग लागेपछि
सर्पले पनि फेर्छ
तर, हामीले किन अझै
लगाइराखेका छौं
अरुले लगाइदिएको
दागी जडौरी

यो समय
को लगाइरहेको छ
हाम्रो तनमनमा
दागी संस्कृति ?
०००

पूर्वछापामारको बेचैनी–पत्र

मेरो थोत्रो कमिजको खल्तीमा
मेरा दुइृ प्रिय वस्तु हुने गर्थे
कम्युनिस्ट घोषणापत्र
र, प्रेयसीको प्रेमपत्र

यी दुवै पढ्दा
जति आनन्द आउँथ्यो
त्यति
आफू नखाई आफ्ना कमरेडहरुलाई
खुवाउन पाउँदा
आउने गथ्र्यो

यी दुवै खल्तीमा बोकी हिँड्दा
जस्तो खुसी आउने गथ्र्यो
त्यस्तै खुसी
आफ्नो नेतृत्वलाई सुरक्षा दिँदै
गोलीको पहिलो ढाल
आफ्नै छातीलाई बनाउँदा
आउने गथ्र्यो

प्रेयसी मारिइन्
दोहोरो भिडन्तमा
प्रेमपत्र
सहयोद्धा साथीजस्तै
कतै बेपत्ता भयो
कम्युनिस्ट घोषणापत्र
अझै मेरो खल्तीमा छ

अचेल सिंहदरबार
मेरी प्रेयसीको करङबाट बनेको
सिहासनमा बसी
मेरो बेपत्ता सहयोद्धाको
नलीहाडको राजदण्ड टेकेर
शासन गरिरहेको देख्दा
ढोकाको डोरम्याट बनाइएको म
कसैले खुट्टाको फोहर
मेरो प्यारो कम्युनिस्ट घोषणापत्रमा
पुस्छन् कि भनेर
निकै बेचैन हुने गर्छु ।
०००

उहाँका ‘आगोका याम’ (२०६२), ‘आरुका फूलहरु’ (२०६७) र ‘आमा तिम्रो नाम के हो ? (२०७५) कवितासङ्ग्रह प्रकाशित छन् ।

उहाँ ‘चन्द्रागिरी साहित्य सरोवर सम्मान’–२०८२ र ‘राधादेवी दाहाल सद्भाव स्रष्टा सम्मान’–२०८२ बाट सम्मानित र पुरस्कृत हुनुहुन्छ ।

यहाँ उहाँको ‘आमा तिम्रो नाम के हो ?’ कवितासङ्ग्रहमा रहेका दुईओटा कवितालाई प्रस्तुत गरिएको छ ।

आमा तिम्रो नाम के हो ?

हजुरबा छोरी भन्नुहुन्छ
मामा दिदी भन्नुहुन्छ
बाबा श्रीमती भन्नुहुन्छ
म आमा भन्छु
आमा तिम्रो नाम के हो ?

म विद्यालय गएँ
महाविद्यालय गएँ
त्यहाँ तिम्रो नाम चाहिएन
धेरैलाई आफ्नो परिचय दिएँ
कसैबाट तिम्रो नाम सोधिएन
म बालिग भएँ,
मताधिकार पाएँ
मेरो परिचयपत्रमा
तिम्रो नाम लेखिएन
म नागरिक भएँ
बाबुकै नामबाट
म जागिरे भएँ
बाबुकै नामबाट
म बेनाम आमाकी छोरी
भन आमा तिम्रो नाम के हो ?

कसैबाट सोधनी नगरेको
कतै उच्चारण गर्न नपरेको
तिम्रो नाम सार्वजनिक गर्न चाहन्छु म
धर्ती भन्ने उपनाम होइन आमा
मलाई तिम्रै नाम चाहिन्छ
भन आमा तिम्रो नाम के हो ?
०००

माइलीकी कोइली

ए, कोइली
गाइदे एउटा नयाँ गीत
ए, गीत
उडेर जा
त्यो बहेको हावा पछ्याउँदै जा
त्यो उघ्रेको घाम पछ्याउँदै जा
र भनिदे
कि
रुखहरुमा पालुवा लागिसके
आरु र नासपाती फुलिसके
म तिम्री माइली
किनारामा जाल बोकेर सम्झिरहेको छु
पर्खिरहेको छु

भनिदे
ए, गीत
त्यो बहेको हावा पछ्याउँदै जा
त्यो उघ्रेको घाम पछ्याउँदै जा
टाढाको मायालाई
गाउँको सम्झना गराइदे
माइलीको याद भराइदे
मरे, यही माटोमा पुरिउँला
बाँचे हातेमालो गरी बाँचुला

ए, कोइली
गाइदे एउटा नयाँ गीत
ए, गीत
उडेर जा
त्यो बहेको हावा पछ्याउँदै जा
त्यो उघ्रेको घाम पछ्याउँदै जा
०००