म लडिरहेको छु
एउटा कठिन युद्ध
बन्दुकहरुले म निशाना ताकिरहेको छु
आँखामा कोरिरहेको छु एउटा तस्बिर
चे–ग्वेभाराको

म चढिरहेको छु
एउटा अग्लो हिमवत् पहाड
मेरो छाती फुलिरहेको छ तीब्र श्वास गतिले
म गोडाहरुमा निरन्तर साहस भरिरहेको छु
हातहरुले झोलामा स्पर्श गरिरहेको छु
एउटा रातो किताब
चे–ग्वेभाराको

म फैलिन्छु
शान्त तलाउमाथि उठ्ने लहरहरुजस्तै
नदीभित्र अग्नि–गर्भ बोकेर
म बहन्छु अविराम
म प्वाँखहरुले आफ्नो रुमालमा
एउटा बुट्टा भरिरहेको छु
चे–ग्वेभाराको

म छातीभित्र
लुकाएर वर्षात
चम्कन्छु बिजुलीजस्तै
र बज्रन्छु चट्याङहरु भएर
बादलहरुबिच

हिमालका काखहरुमा
म कोरिरहेको छु चे–ग्वेभाराका
सुन्दर पदचापहरु
०००

उहाँको ‘अश्वत्थामाको निधारबाट बागमती बग्छ’–२०८०, कवितासङ्ग्रह प्रकाशित छ ।

उहाँ ‘उत्तम काव्य पुरस्कार’–२०८१ र यशस्वी पुरस्कार– २०८१ बाट पुरस्कृत र सम्मानित हुनुहुन्छ ।

यहाँ उहाँको ‘अश्वत्थामाको निधारबाट बागमती बग्छ’ कवितासङ्ग्रहमा रहेका दुईओटा कविताहरुलाई प्रस्तुत गरिएको छ ।

सम्बोधन

प्रिया,
तिम्रो सम्बोधनमा व्यतित यो रात
यो युगकै सबैभन्दा अँध्यारो रात हो

मसँग छैन त्यति समय
जसको छातीमा लुटुपुटु गर्दै
तिम्रो सपना देख्न पुग्नेगरी निदाउन सकूँ

छैन त्यतिउमेर
जसको चौतारोमा थकाइ मेटी
कसम खान सकूँ तिम्रो प्रेमको

तिम्रो ईश्वर बाँधेको गोठको श्रमिक हूँ म
हाड पग्लिनेगरी श्रम गर्दै
मेरो बिहान सकिन्छ
आत्मा नंगाएर, नांगा शरीर भर्दैमा
साँझ सकिन्छ
कसैले टक्टक्याएर छाना
घरहरु पोखिरहेको किनारमा
एकाला युग चढ्दैमा
जवानीले बिदाइ माग्छ

निष्पट्ट अँध्यारो छ मसम्म पुग्ने बाटो
भीरमौरी पनि बसाइ सरेको
मृत्युमार्ग हो यहाँको राजमार्ग
सखारै हँसिया बोकेर मृत्यु यहाँ
हाम्री आमाहरुसँग
कहालीलाग्दा भीरमा घाँस काट्न निस्किन्छ

दैत्यहरु आँगनमा उभिएर
सुनाउँछन् दैत्यकथा
रत्यौली खेल्छ पहिरो
झ्यालको बाटो भएर हिँड्छ मस्टो
शिर काटेर अर्पिएका छन् यहाँका मान्छेहरुले

तिमीले कहानीमा सुनेको
लुटेराहरु घोडा चढेर आउने गाउँ यही हो
तिम्रो इतिहासमा नामेट भइसकेको
बन्दुक भिरेर बुट बजार्ने सैनिकहरु
अझै रातरातभर गस्ती गर्छन् यहाँ
थाहा हुँदैन बिहानसम्म
को मर्छन्, को बलात्कृत हुन्छन्
को को बेपत्ता पारिन्छन् यहाँ

तिमीले चलचित्रमा देखेजस्तो
मध्यरातमा जल्ने बस्ती यहीँ छ

थाहा छैन कहाँ फुल्छन् मग्मगाउँदा फूल
कहाँ चम्किन्छन् जुनकिरीजस्ता तारा
कहाँ छ प्रेमको स्तम्भ
म हिँडेकै यही दुर्घटनापूर्ण क्षेत्र
चिनेकै यही सन्नाटा
बाँचेकै यही शून्यता हो

प्रिया,
तिम्रो भूगोलको एक मुठ्ठी माटो उचालेर
सक्दिनँ गर्वले यो मेरो हो भन्न
म सक्दिनँ म हिँडेको बाटो मेरो हो भन्न
मेरो केही दाबी छैन
मैले पिउन उठाएको एक अञ्जुली पानीमा

हो, झोँक चल्छ
केबल झोँक चल्छ
उठाऊँ बन्दुक
गाडिदिऊँ बन्चरो मालिकको छातीमा
भासियोस् पृथ्वी
दन्दनी आँखैअगाडि
जलेर नष्ट होस् मानव अस्तित्व

सुकून हिमालहरु
हाहाकार मच्चियोस्
लागोस् वनभरि डढेलो
बमको बर्सात होस्
बारुदको आँधी चलोस्

मेरी प्रिया,
बरु रित्तियोस् प्रेम नै पनि
तर, अब उठाउँदा हतियार
नडग्मगाओस् हात
तिम्रो छातीमा हिर्काउँदा पनि
०००

कर्णाली

सुस्साइ सुस्साइ एकान्तमा बसी
नरो ए कर्णालीः एकदिन सब ठीक हुनेछ

एकदिन ऊ फर्की आउनेछ
फुटेका ओठमा मुस्कान फुलाउनेछ
चिरिएका गोडामा मल्हम लगाउनेछ
श्वास घिटिघिटी, छाती पिटिपिटी
नरो ए कर्णाली

अलिकति घामका बुट्टाहरु
अलिकति पानीका थोपाहरु
अलिकति बादलका झोक्काहरु
एक मुठ्ठी रंगिन आकाश तेरो
एक पाइला धर्तीमा जमिन तेरो
लाखौं रंग छन् इन्द्रेणीका
एक रंग हो तेरो पनि

पुल, नदीमा पुल हुनेछ
हुनेछ टालिएको भित्ता घरको
हावा र हुरी रोकिनेछ
छानोमा पत्थर हुनेछन् नयाँ
आकाश रुन रोकिनेछ

सुस्साइ सुस्साइ एकान्तमा बसी
नरो ए कर्णालीः एकदिन सब ठीक हुनेछ

खच्चर, खच्चर ए खच्चर
जीवनभर तेरै भर
त नै होस् मन्दिर त नै इश्वर
जा जा आजाद भइस् अब तँ
जंगल गई चर जंगल गई चर
यो पाखामा जीवन मुस्कुराउनेछ
नुन र चामल मोटर चढी आउनेछ
नरो ए कर्णाली

स्कूल नजिकै धारो नजिकै
गाडी नजिकै बाटो नजिकै
अस्पताल अनि कर्णाली
नरो ए कर्णालीः एकदिन सब ठीक हुनेछ ।
०००

उहाँका ‘तपाईंहरु मार्फत’–२०४४, ‘लयब्रह्म’–२०६६ र ‘हतारमा यात्रा’–२०६८ कवितासङ्ग्रहहरु र ‘रित्तो गाउँ’–२०७० निबन्धसङ्ग्रह प्रकाशित छन् । ‘अभागी कर्णेल’–२०६८ उहाँको अनुवाद कृति हो ।

उहाँ ‘लोकेन्द्र साहित्य पुरस्कार’–२०५३, ‘राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार’–२०५५, ‘हृदयचन्द्रसिंह स्मृति सम्मान’–२०५९, ‘गरिमा सम्मान पुरस्कार’– २०६४, ‘अग्निशिखा पत्रकारिता सम्मान’–२०६६, ‘.कृष्णभूषण बल स्मृति सम्मान’ –२०७१ ‘साहित्य सन्ध्या पुरस्कार तथा सम्मान’ –२०७४, ‘भूपी स्मृति सम्मान’– २०७५, ‘कर्णाली साधना सम्मान’–२०७६, ‘वासु शशी स्मृति पुरस्कार’– २०७९, ‘स्रष्टा चैत्र ३० सम्मान’– २०७९, ‘मध्यपश्चिम स्रष्टा सम्मान’– २०८०, ‘मानकुमारी स्मृति सम्मान’– २०६५ लगायत पुरस्कारहरुले पुरस्कृत र सम्मानित हुनुहुन्छ ।

यहाँ उहाँको ‘तपाईंहरु मार्फत’ कवितासङ्ग्रहमा रहेका दुईओटा कविताहरुलाई प्रस्तुत गरिएको छ ।

पीडा वाचन

रुख हल्लाउँदै चलिरहने बतासले दुखाइरहेछ मलाई
मन्दिरमा मात्तिदै बज्ने घण्टाको ध्वनिले दुखाइरहेछ
रेडियोबाट हाम्फाल्दै निस्कने धार्मिक धून
र कहिले उदाउने कहिले हराउने शीतल जूनले दुखाइरहेछ
मनको अज्ञात कुनामा बसेर बिलाउने विगत
र के हुने हो पत्तै नलागेको आगतले दुखाइरहेछ
मानिसहरु रुन नसकेर हाँस्छन्
र हाँस्नै नसकेर फगत कहालीलाग्दो स्वरले रुन्छन्
हाँसो र रोदनको लयले दुखाइरहेछ
म स्वयं आफैलाई दुख्दैछु तपाईंहरुझैं
तपाईंहरु मझैं फगत आशाको भूइँमा उभिनुभएको छ
ओहो ! कसरी खप्यौं केवल पीडाहरु यतिन्जेल
जीवनले स्वयं जीवनलाई दुखाइरहेछ ।

जसलाई मारियो अंगालो मित्रता नै होस्
जसलाई ताकियो गुलेली अथवा शत्रुता नै होस्
सहानुभूतिले दुखाइरहेछ, धापले दुखाइरहेछ
मलाई करोडौं मानिसलाई झैं
सानो जीवनले प्रतिपल दुखाइरहेछ
आमाको नाङ्गो शरीर
र बाबुको प्रबल आशा सम्झँदै
यदाकदा सङ्गीत सुन्छु
बस्, त्यसको तरङ्ग पसेर कानमा
शैली फेर्दै फेर्दै दुखाइरहेछ मलाई
मलाई केले केले दुखाइरहेछ ।

खान बस्छु जब
भोको मानिसका इच्छाले रोक्छन् गाँसहरु
तपाईंहरुलाई स्वागत गर्न पलाँसझैं फुल्छु
र तन्काउँछु ओठहरु
खोल्छु जबर्दस्त दाँत, देखाउँछु
दुख्छ मलाई, म पुनः गभ्भीर हुन्छु
गम्भीरताले दुखाइरहेछ
प्रेयसीको प्रेमले अनायास हमला गर्छ
केही मानिसको आँखाले दुखाइरहेछ
हिउँद छल्न खोज्छु
वर्षात्बाट बाँच्न खोज्छु
धुप हटाउन खोज्छु
खोज्छु, निरन्तर खोज्छु हराएका सपनाहरु
निद्राले दुखाइरहेछ
खुल्ला झ्यालबाट छिर्ने सुप्रभातले दुखाइरहेछ
डाँडाबाट ओर्लेर भाग्ने विचरा घाम पर्खेर बस्छु
प्रतीक्षाले दुखाइरहेछ
मलाई केले केले दुखाइरहेछ ।

सेतो सगरमाथाले दुखाइरहेछ
सन्तला जस्तो पृथ्वीले दुखाइरहेछ
मृत व्यक्तिको पूण्य तिथिले दुखाइरहेछ
बस्, दुख्दैछु म सम्पूर्ण
जसरी दुखाउने गर्छ सम्पूर्ण तलाउ बकुल्लाले
वा नदी दुखाउँछ बल्छीले
यतिखेर मलाई बोल्ने नहुने शब्दको अनुहारले दुखाइरहेछ
आह ! मलाई केले केले दुखाइरहेछ ।
०००

देश दृश्य

शोक सन्तप्त पर्वत
भागिरहेका नदीहरु
र निरन्तर लुकिरहेको सूर्य
कुष्ठरोगीका औंलाझै
पात र क्रमशः हाँगा झारिहेका रुखहरु
सुगन्ध गुमाइरहेको फूलको सानो बगैंचानिर
सीमा हराइरहको चेक–पोष्ट
ग्रहण लागिरहेको चन्द्रमा
तुषारोमा ढुङ्गाझैं नुहाइरहेका
कथित इष्ट–देवताहरु
स्वर हराइरहेका गायक
र बौलाहा बाजाहरु
नाता बिर्सेको परिवारको मूर्ख बाबु
र उसको कामातुरताबाट
डरलाग्दो गरी जन्मेका कर्णाधारहरु
गलत हिसाब पढाइरहेको मास्टर
र चुप लागेको हावापानी
यस नक्सामा
यस भूगोलमा
र यस संस्कृतिमा
सधैं सपना देखिरहन्छ विक्षिप्त किसान
र सधें व्याख्यान दिइरहन्छ पागल दार्शनिक
सधैं सुनिरहन्छ अवाक् श्रोता
अथात् जनता ।
०००

उहाँका ‘हुरीका स्पन्दनहरु’ (२०५२), ‘यसरी देश मरिरहेछ’ (२०५९), ‘हाम्रो रातो यात्रा’ (२०६१), ‘आगोका शब्दविम्ब’ (२०६३), ‘आलोकका प्रतिबिम्ब’ (२०७८) कवितासङ्ग्रह र ‘वर्गसङ्घर्षको सन्दर्भः क्रान्ति र सौन्दर्य’ (२०६६) र ‘सौन्दर्य र संस्कृति चिन्तन’ (२०८०) सौन्दर्यशास्त्र र समालोचनाका कृतिहरु प्रकाशित छन् ।

उहाँ ‘गोकुल पुरस्कार’–२०८० र ‘प्रज्ञा दर्शनशास्त्र पुरस्कार’ –२०८३ बाट पुरस्कृत र सम्मानित हुनुहुन्छ ।

यहाँ उहाँको ‘हुरीका स्पन्दनहरु’ कवितासङ्ग्रहबाट दुईओटा कवितालाई प्रस्तुत गरिएको छ । ।

काली र कुकुर

झलमल सुन्दर महल छ
आँगन छ/हरियाली छ
सुन्दर उपवन छ
त्यहाँ एउटा कुकुर पनि पालिने गर्छ
त्यहाँ काली पनि नोकर्नी बसेकी छ
कुकुर ढलीमली गर्छ
डनलप/सोफा
गलैचा र ओछ्यानमा
दूध र बिस्कुट खान्छ
सधैं–सधैं बजारबाट
‘टोस’ र ‘मख्खन’ उसैलाई भनेर आउँछ
काली उसले खाएको हेरेर
घुटुघुटु थुक निल्छे
जुठेल्नोमा बिहानै भाँडा माझ्न बस्दा
कालीको काँधमा कुकुर उफ्रिन्छ
कालीले उसलाई विवश माया गरेकी छ
कुकुर स्वच्छन्द र स्वतन्त्र
घरका कोठा–चोटामा चहार्छ
सफेद बिछ्यौनामा कुद्छ
मनपरे सुत्छ र कतै मुत्छ
काली बन्धनमा डराई–डराई हिँड्नु पर्छ
र कुकुरले सुतेको, मुतेको स्याहार्नु पर्छ

कहिले कुकुर बिरामी हुँदा
सयौं–सयौं रुपैया उसलाई खर्च हुन्छ
तर काली रोगले, शोकले खाडिँदै
त्यही चिसो छिँडीको अँध्यारो कोठामा सुत्छे

कुकुर रङ्गीचङ्गी रिबन र हारले सजिन्छ
उसका खुट्टामा पाउजू छम–छम गर्छन्

काली फाटेका भुत्लामा
निरीह–निरुपाय भई ढाकिएकी छ
कुकुर साजी खान्छ/काली बासी
कुकुर हृष्टपुष्ट छ/काली चाउरी
कत्ति–कत्ति फरक छ काली र कुकुरमा
काली मान्छे हो र सडेगलेको खाएर बाँच्छ
कुकुर पशु हो र चैनको जिन्दगी भोग्छ

यो महल जहाँ बैंसको रमझम छ
रगतका रोगनहरुले सिंगारिएको छ
संगमर्मरको आँगन छ
भनौं कालीको गोरो छाती
त्यही जुत्तामुनि टाँसिएर किचिन्छ
कुकुर त्यसैमा ढलीमली गर्छ
र त्यहाँ थुक्दिन्छ
फोहो¥याउँछ र कालीलाई हैरान गर्छ
रुपियाँको भूत लागेको यो महल
कुकुर रोएकोमा रुन्छ
र काली रोएकोमा हाँस्छ
यो यद्यपि कालीको सारा पाखुरीको
बल खनिएर अड्एिको छ

कालीको बैंस लुटेर यो मात्तिएको छ
उसको सौन्दर्य र कोमलतामा
काली अभिशप्त बैंस साटेर बाँचेकी छे
जब हावा चल्छ फूलको गन्ध बोकेर
त्यसमै कालीको पसिनाको गन्ध महकिन्छ
कुकुर यता–उता मन्द्राएर डुल्छ
स्वच्छन्द÷स्वतन्त्र
यो कालीको खुसी र स्वाभिमान हुन्छ

महल, उन्मत्त महल
यहाँ कालीको भन्दा कुकुरको महत्त्व छ
मान्छेभन्दा पशुत्व गौरवले हाँसेको छ
स्वतन्त्रता यी दुब्लाहरुको
खुसीहरु यी कालीहरुको
कुकुरले खोसिसकेका छन्
र त काली कुकुरभन्दा निकृष्ट जीवन बाँच्छे
र त काली कुकुरभन्दा ज्यादै टीठलाग्दो र दुर्बल छे
र त काली कुकुरभन्दा
परिबन्धित र अस्तित्वहीन छे

बाँच्नुको अर्थमा
काली मरिरहेको छ
बाँच्नुको रहरमा काली निर्मम मारिएकी छे
म यो कविता लेखिरहेको छु
र आज एउटा प्रश्नसँग टुङ्ग्याई दिन्छु
किन काली अझै पनि मुक र शान्त छे ?
०००

पातहरु पहेंलिन्छन् र बोक्राहरु उक्किन्छन्

पात पहेलिँन्छन् र झर्छन्
बोक्रा जीर्ण भएपछि उक्किन्छन् र खस्छन्
गुभो नभएका काठहरु धमिराएर गल्छन् र कुहिन्छन्
कुहेपछि फल र फूल पनि त
सडकमा मिल्काइन्छन्,

यस्तै हो
एक हुल मुक्तियात्रामा हिँडेका यात्रीहरुमा पनि
कोही थाक्छन् र पछि छुट्छन्
कोही हार खाएर विश्राम लिन्छन् र सिद्धिन्छन्
कोही हुती गुमाएका बाटो छोडेर
समर्पण गर्छन् र विलयन हुन्छन्

एकै भङ्गालोमा बगिरहेकाधाराहरुमा पनि त
कोही किनार लाग्छन् र विलाउँछन्
कुलो काटेर कहिलेकाहीँ नदीको प्रवाहलाई
बगरतिर डो¥याउँदा भासिन्छन्
र बालुवामा पुरिन्छन्
यस्तै हो बग्ने नदीले बग्दै जानुपर्छ
हिँड्ने यात्रीले हिँड्दै जानुपर्छ
बोटले पलाउँदै जानुपर्छ
चोटले पनि पुरिँदै जानुपर्छ

अघि हिँड्नेहरु – पछि पछि फर्केर
गतिमान् पाइलाहरु रोकिएर बिलाउनेहरुलाई
हराउनेहरुलाई प्रतीक्षा गर्नु हुन्न
प्रतीक्षामा कहिलेकाहीँ आफू स्वयं पनि
बिलाइन्छ÷हराइन्छ
हो, कठोर यात्रामा अग्रिम पङ्क्तिमा रहँदा
पहिलो गोली दागिन सक्छ छातीमा
हो, सङ्घर्षको बाटोमा पहिले अघि बढ्दा
शत्रुसँग पहिलो मुठभेड पर्नसक्छ ताँतीमा
सशस्त्र युद्धको महाभारतमा
अग्रगामी अभिमन्युहरु मर्न सक्छन्
दासता विरुद्ध चलेको विद्रोहको वेदीमा
स्पार्टाकस हस्ति बन्न सक्छन्

मरे त के भो ?
अस्मिताको निम्ति चक्रब्युह तोड्न
मृत्यु वरण गर्न सक्नुपर्छ
हवि बने त के भो ?
आजादीको अग्निशिखा प्रज्वलित गर्न
जीवनका चरु होम्न सक्नुपर्छ
तिमीले सशस्त्र युद्ध छेड्यो भने
म भूमिगत हुनेछु
तिमीले कुना कुना देशलाई जुर्मुराउन आह्वान गरे
म महलका आसपास रहनेछु
तिमीले गाउँ गाउँ र बस्ती बस्तीबाट
दीर्घकालीन जनयुद्धको बाटो ततायौ भने
म मुठ्ठीहरुले एकाएक पहरा ढाल्ने छु
यसरी जनसङ्घर्षबाट निरङ्कुशता ढाल्न खोज्नेहरु
यसरी अँध्यारोमा आगोका झिल्का खोज्नेहरु
आगोको मशालसँग नै किन तर्सिरहेछन् ?
किन सशस्त्र युद्धले मानिस काँप्ने गर्छन्
यसरी वर्गीय युद्धको कर्नाल फुकिँदैन
जो तर्किन खोज्छन् ती बहाना गर्छन्
बहानापछि प्रवञ्चना गर्छन्

सत्यलाई ढाकछोप गर्न क्रान्तिको भ्रम दिनेहरु
षड्यन्त्रको जाल बुनेर पलायन हुन्छन्
जनतालाई त्यसरी नै झुक्याउन खोजियो भने
वर्गयुद्धका गुलिया नारा एक ढोँग मात्र रहेछन्
पहेला पातहरु झर्दैमा रुखमा
नयाँ पालुवा फुट्न रोकिन्नन्

बोक्राहरु उक्किदैमा
बोटहरु सुकेर मर्दैनन्
पातहरु त झर्छन्, पलाउँछन्
बोक्राहरु त टाँसिन्छन्, उक्किन्छन्
यो क्रम चलिरहन्छ जीवनको लामो यात्रामा
उकाली–ओराली, झरी र खडेरी आइरहन्छन्
झेल्दै यी सबै अप्ठ्याराहरु
रुखहरु भने दृढतापूर्वक उभिइरहन्छन्

शिशिर ऋृतुका पलहरुले छोड्ने क्रममा
पातहरु पहेँलिन्छन् /झर्छन्
कीरा लागेपछि भित्र डाँठमा
फूलहरु ओइलाउँछन्/ गल्छन्
गलेर झर्ने फूल र पातहरुका कारण
कोही रुखहरुलाई पनि सराप्छन्
तर सराप्नुको कुनै अर्थ छैन
ऋृतुहरुमा पनि शृङ्खला र अनुक्रम हुन्छ
प्रकृतिमा पनि नियम चालु रहन्छ
जङ्गलको पनि ठोस अनुशासन हुन्छ
बादल पनि सीमासम्म मात्र फैलिन्छ
अझ आगोका सपना खोज्नेहरुमा त
लौह अनुशासन र चट्टान जित्ने आँट हुनुपर्छ
रापिला घामसँग जिस्किने कुहिराहरु
छरपस्टिने बादलहरु
तोडेर मर्यादाको सीमालाई
बत्तिने सिमलका भुवाहरु
एकदिन हराउनुपर्छ÷बिलाउनुपर्छ
हराउने बादलका निम्ति
उदास सङ्गीतमा शोकगीत गाइने
कसलाई व्यर्थ फुर्सद हुन्छ र !
मुक्तिको विगुल फुक्नेहरुले
अविरल, अविचल बढ्नुपर्छ
क्रान्तिको बिगुल घन्कियो भने मसानको
शान्ति पनि गुञ्जिनुपर्छ
वेगवान हुरीको आवेगमा
नचल्ने ढुङ्गा पनि चलमलाउनु पर्छ
गतिमान् पाइला बढेपछि
समयले आफै पछ्याउनु पर्छ
त्यसैले मुक्तिका यात्रीहरु सबथोक बिर्सेर
च्यात्दै भ्रान्तिका पर्दाहरु बढ, अघि बढ
तिमी अघि बढ्यौ भने जीवनले पनि
बढ्दै जानुपर्छ ।
०००

उहाँको ‘चुल्ठो’ (२०७७) कवितासङ्ग्रह प्रकाशित छ ।

उहाँ ‘इच्छुक प्रतिभा पुरस्कार’–२०७६ र ‘सहिद शिव पौडेल स्मृति पुरस्कार –२०७८ बाट पुरस्कृत र सम्मानित हुनुहुन्छ ।

यहाँ उहाँको ‘चुल्ठोे’ कवितासङ्ग्रहबाट दुई ओटा कवितालाई प्रस्तुत गरिएको छ ।

गुलाफको ट्याटु र पन्युँको डाम

तिम्रो छातीमा
रातो गुलाफको ट्याटु भएकै ठाउँनिर
मेरो पनि धामीले पन्यु तताएर डामेको
दाग छ कल्साउँदो

दाग त दुवै दाग नै हुन्
आधुनिक भए पनि
पुरातन भए पनि

तिम्रो दाग
फेसनका लागि
मेरो दाग
बोक्सी लागेकी बिरामीको
उपचारका लागि

यी दुवै दागका लागि
बेलाबेला धुरिन्छन् क्यामराहरु

एउटा फोटो
कुनै म्यागजिनको
कभर पेजका लागि
अर्को फोटो
एनजिओको
आगामी प्रोजेक्टका लागि

एउटै समयमा
हामी दुई थरी दाग बोकेर हिँडिरहेका छौं

त्यो क्यामराको आँखा
सल्बलाउँछ तिम्रो छातीमाथि
कुँदिएको गुलाफमा
जसरी सल्बलाउँछ
मेरो शिरदेखि पाउसम्म
कुनै परचक्रीझैं
धामीको हातमा नाचिरहने
कुमन्त्रित कुचो

सल्बलाउन त
दुवै सल्बलाउँछन् आफूखुसी
एउटा बजारको नाममा
अर्को परम्पराको नाममा

एउटै समय
सल्बलाइरहेको छ हामीमाथि
नयाँ र पुरानो दुवै थरी
सर्पको काँचुली

काँचुली त
दाग लागेपछि
सर्पले पनि फेर्छ
तर, हामीले किन अझै
लगाइराखेका छौं
अरुले लगाइदिएको
दागी जडौरी

यो समय
को लगाइरहेको छ
हाम्रो तनमनमा
दागी संस्कृति ?
०००

पूर्वछापामारको बेचैनी–पत्र

मेरो थोत्रो कमिजको खल्तीमा
मेरा दुइृ प्रिय वस्तु हुने गर्थे
कम्युनिस्ट घोषणापत्र
र, प्रेयसीको प्रेमपत्र

यी दुवै पढ्दा
जति आनन्द आउँथ्यो
त्यति
आफू नखाई आफ्ना कमरेडहरुलाई
खुवाउन पाउँदा
आउने गथ्र्यो

यी दुवै खल्तीमा बोकी हिँड्दा
जस्तो खुसी आउने गथ्र्यो
त्यस्तै खुसी
आफ्नो नेतृत्वलाई सुरक्षा दिँदै
गोलीको पहिलो ढाल
आफ्नै छातीलाई बनाउँदा
आउने गथ्र्यो

प्रेयसी मारिइन्
दोहोरो भिडन्तमा
प्रेमपत्र
सहयोद्धा साथीजस्तै
कतै बेपत्ता भयो
कम्युनिस्ट घोषणापत्र
अझै मेरो खल्तीमा छ

अचेल सिंहदरबार
मेरी प्रेयसीको करङबाट बनेको
सिहासनमा बसी
मेरो बेपत्ता सहयोद्धाको
नलीहाडको राजदण्ड टेकेर
शासन गरिरहेको देख्दा
ढोकाको डोरम्याट बनाइएको म
कसैले खुट्टाको फोहर
मेरो प्यारो कम्युनिस्ट घोषणापत्रमा
पुस्छन् कि भनेर
निकै बेचैन हुने गर्छु ।
०००

उहाँका ‘आगोका याम’ (२०६२), ‘आरुका फूलहरु’ (२०६७) र ‘आमा तिम्रो नाम के हो ? (२०७५) कवितासङ्ग्रह प्रकाशित छन् ।

उहाँ ‘चन्द्रागिरी साहित्य सरोवर सम्मान’–२०८२ र ‘राधादेवी दाहाल सद्भाव स्रष्टा सम्मान’–२०८२ बाट सम्मानित र पुरस्कृत हुनुहुन्छ ।

यहाँ उहाँको ‘आमा तिम्रो नाम के हो ?’ कवितासङ्ग्रहमा रहेका दुईओटा कवितालाई प्रस्तुत गरिएको छ ।

आमा तिम्रो नाम के हो ?

हजुरबा छोरी भन्नुहुन्छ
मामा दिदी भन्नुहुन्छ
बाबा श्रीमती भन्नुहुन्छ
म आमा भन्छु
आमा तिम्रो नाम के हो ?

म विद्यालय गएँ
महाविद्यालय गएँ
त्यहाँ तिम्रो नाम चाहिएन
धेरैलाई आफ्नो परिचय दिएँ
कसैबाट तिम्रो नाम सोधिएन
म बालिग भएँ,
मताधिकार पाएँ
मेरो परिचयपत्रमा
तिम्रो नाम लेखिएन
म नागरिक भएँ
बाबुकै नामबाट
म जागिरे भएँ
बाबुकै नामबाट
म बेनाम आमाकी छोरी
भन आमा तिम्रो नाम के हो ?

कसैबाट सोधनी नगरेको
कतै उच्चारण गर्न नपरेको
तिम्रो नाम सार्वजनिक गर्न चाहन्छु म
धर्ती भन्ने उपनाम होइन आमा
मलाई तिम्रै नाम चाहिन्छ
भन आमा तिम्रो नाम के हो ?
०००

माइलीकी कोइली

ए, कोइली
गाइदे एउटा नयाँ गीत
ए, गीत
उडेर जा
त्यो बहेको हावा पछ्याउँदै जा
त्यो उघ्रेको घाम पछ्याउँदै जा
र भनिदे
कि
रुखहरुमा पालुवा लागिसके
आरु र नासपाती फुलिसके
म तिम्री माइली
किनारामा जाल बोकेर सम्झिरहेको छु
पर्खिरहेको छु

भनिदे
ए, गीत
त्यो बहेको हावा पछ्याउँदै जा
त्यो उघ्रेको घाम पछ्याउँदै जा
टाढाको मायालाई
गाउँको सम्झना गराइदे
माइलीको याद भराइदे
मरे, यही माटोमा पुरिउँला
बाँचे हातेमालो गरी बाँचुला

ए, कोइली
गाइदे एउटा नयाँ गीत
ए, गीत
उडेर जा
त्यो बहेको हावा पछ्याउँदै जा
त्यो उघ्रेको घाम पछ्याउँदै जा
०००

उहाँका ‘रङ्गैरङ्गको भीर’ (२०६२) र ‘बाडुली र सुदूर सम्झना’ (२०६८) कवितासङ्ग्रह प्रकाशित छन् ।

उहाँ ‘गोपालप्रसाद रिमाल पुरस्कार’–२०८० र ‘अमर नेम्बाङ लिम्बु स्मृति साहित्य सम्मान’–२०८२ बाट सम्मानित र पुरस्कृत हुनुहुन्छ ।

यहाँ उहाँको ‘बाडुली र सुदूर सम्झना’ कवितासङ्ग्रहबाट दुईओटा कवितालाई प्रस्तुत गरिएको

मधेश

यो वर्ष पनि
तेस्तो अन्तर छैन अन्य वर्षभन्दा

उस्तै छ धान उठाएर गइरहेको
ट्याक्टरमा सवार जमिनदारको सुसेली
उस्तै छ अधिया खेतबाट
उठिरहेको हुस्सुको रङ्ग
बरु झन्झन् भोक लाग्न थालेको छ
हुर्किदै गएको छोरालाई
एकाएक छोरीलाई साँधुरो भएको छ
पोहोर साल सिलाइदिएको लेहेङ्गा

यो वर्षचाहिँ
कसरी फरक हुन्थ्यो र अन्य वर्षभन्दा ?
राजधानीतिर खाली शिशी बटुल्न गएको लर्कोले
थोत्रो श्रीपेच दरबार मार्गमा भेटेको खबर छैन
इनार खन्न गएको हूलले
तानाशाह इनारमा हाम्फालेर
आत्महत्या गरेको खबर पठाएको छैन

छाती चिरेर दौडिरहेको राजमार्ग
र, मरिरहेको अजिङ्गरमा
खासै अन्तर छैन
कि कहिलेसम्म हिँडिरहने हुन् नयाँ सालहरु ?
बूढो महेन्द्र राजमार्गमा

कोशी ब्यारेजमा थुनिएको सातकोशी
र, पटक–पटक संविधानको थाङ्नामा सुताइएका
यहाँका मानिसका निद्रामा
कुनै अन्तर छैन
कि कहिलेसम्म अँध्यारोले राज्य चलाउने हो ?
सुन्दर कालो चारकोसे मधेशमा

यो वर्षसमेत
अन्य वर्षभन्दा फरक किन छैन भने–
न गाडिएका छन्
दशगजामा उखेलिएका स्तम्भ
न छोडेको छ राजधानीको चीलले
चल्लाको झैं मधेशको भुत्ला उखेल्न

राजधानीतिर
पानीपुरी बेच्न गएका जन्तीले
उही हजार वर्ष पुरानो बात गरेका छन्–
शासकहरुले पानीपुरी खाएनन्
रगत नै खाए यो वर्ष पनि
विद्यमान वर्ष पनि
भूतपूर्व दुईतीन सय वर्षहरुजस्तै छ

तर यो वर्ष
एउटाचाहिँ अन्तर छ
अन्य वर्षहरुभन्दा
सालिन्दा
शीतलहरले सहादत मधेश
रङ्गिन आगोमा नुहाइरहेछ ।
०००

बालुवाटार

यस्तो ‘पिक्निक स्पट’ हो बालुवाटार
मानौं, मेरो देशको नक्साभित्र पर्दैन त्यो

सारा मानिस भोका छन्
तर भोज अहोरात्र चलिरहेछ बालुवाटारमा
जहाँ एक दाना अनाज उब्जँदैन
फगत ! खेती हुन्छ झुठको
जहाँ एक थुँगा फूल फक्रँदैन
फगत ! मौलाउँछ नीलकाँडा षडयन्त्रको
तर त्यहाँ ढल्काएर फूलमाला
सरकार चाटिरहेछ सत्ताको गुलियो

आगलागी भइरहेछ मानिसका मन–मनमा
भागदौड मच्चिरहेछ सारा गाउँसहरमा
मानौं, बालुवाटार विश्वको मानचित्रमै पर्दैन
जहाँ चलिरहेछ निरन्तर नाचगान
मादक डढेलो उठिरहेछ मनोरञ्जनको
जुद्ध बारुणयन्त्र लगातार निभाइरहेछ
विदेशी रक्सी सल्किएको मन्त्रीहरुका टाउको
‘कक्टेल’मा मदहोस प्रधानमन्त्री
¥याप हानिरहेछ ‘शान्ति ! शान्ति !’

हुरी हुन्हुनाइरहेछ भूगोलका कुना कुना
चारैतिर मडारिइरहेछ रुखपात, बुट्यानहरु
बालुवाटारको आकाशै छोपिनेगरी
भुँवरी उठिरहेछ प्रत्येक बाह्रबजे
सराकार पछारिरहेछ बालुवामा
हरुवा गोरुझैं डङ्डङ्ती

तर सरकार ……
सरकार बालुवामुनि हतियार लुकाएर
लड्डु खाइरहेछ लोकतन्त्रको

यस्तो ‘पिक्निक स्पट’ हो बालुवाटार
मानौं, मेरो देशको नक्साभित्र पर्दैन त्यो
०००

रमेश खतिवडा

१. प्रारम्भः
भुँडीपुराण प्रकाशनबाट वि.सं. २०८१ मा निबन्धकार अनिल श्रेष्ठ (२०२८) को यो ‘मन कहाँ दुख्छ ?’ निबन्धसङ्ग्रह प्रकाशित भएको छ । निबन्ध साहित्यको आख्यानेतर गद्य विधा हो । यसको क्षेत्र बृहत् रहेको छ । कुनै पनि विषय निबन्ध बन्न सक्छ । निबन्धलाई शैली–स्वरूप–संरचनाका आधारमा समष्टिमा आत्मपरक र वस्तुपरक गरी दुई भागमा वर्गीकरण गरिएको पाइन्छ । नेपाली निबन्ध लेखनपरम्परामा पृथ्वीनारायण शाहको ‘दिव्योपदेश’ (१८३१) प्राथमिककालीन निबन्ध हुँदै लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको ‘आषाढको पन्ध्र’ (२००२) बाट आधुनिक नेपाली निबन्धको सुरुवात भएको मानिन्छ । नेपाली निबन्ध लेखनपरम्पराको लामो शृङ्खलामा यसले विधागत एवं शैलीशिल्पगत विविधता, नवीनता र मौलिकतालाई अवलम्बन गरेको पाइन्छ ।

नेपाली निबन्ध लेखनको आधुनिक कालको उत्तरवर्ती चरणमा देखापरेका प्रतिभा हुन् ः निबन्धकार अनिल श्रेष्ठ (२०२८) । मूलतः नेपाली प्रगतिवादी कवितासाहित्यमा आफ्नो छुट्टै स्थान बनाइसकेका र वर्तमानमा पनि आफ्ना सिर्जनामार्फत् सशक्त उपस्थिति जनाइरहेका साहित्यकार अनिल श्रेष्ठका कविता विधाका ‘राष्ट्रले शोकधुन बजाएको छ’ (कवितासङ्ग्रह–२०५१), ‘मृत्युपर्व होइन मेरो देश’(कवितासङ्ग्रह–२०५५), ‘आरु फुलेको साँझ’ (कवितासङ्ग्रह–२०६३), ‘मफलर युद्ध’ (कवितासङ्ग्रह–२०६९), ‘अनिल श्रेष्ठका प्रतिनिधि कविता’ (कवितासङ्ग्रह–२०७३), ‘मध्यरातमा मुर्कट्टा’ (कवितासङ्ग्रह, –२०७८), आख्यान विधाका ‘प्रजातन्त्र र पागल’ (कथासङ्ग्रह–२०५०) र निबन्ध विधाका ‘फेरि पनि छिम्कालेकमा गुन्जिरहन्छ यी गीतहरू’ (ंस्मरणात्मक अनुभूति र कविता–२०६६), ‘टाइगर हिलकी पुनम’ (निबन्धसङ्ग्रह–२०७१) र ‘यो मन कहाँ दुख्छ ?’ (निबन्धसङ्ग्रह–२०८१) लगायतका पुस्तकाकार कृतिहरू प्रकाशित छन् । श्रेष्ठ चालिसका दशकदेखि निरन्तर लेखनयात्रामा रहेका छन् ।

निबन्धकार अनिल श्रेष्ठको निबन्धगत प्रवृत्ति र उनका निबन्धका बीजलाई पनि नियाल्नु वाञ्छनीय देखिन्छ । तेजविलास अधिकारीले “क्रान्तिप्रतिको आकर्षण र निरन्तरताले उनलाई एउटा गतिशील नेतृत्व र प्रगतिशील स्रष्टाका रूपमा स्थापित गरिदिएको” (अधिकारी, २०८२) बताउँदै उनको निबन्धको वैचारिकता र साहित्ययात्राको गतिशीलतालाई सङ्केत गरेका छन् । ‘परिचर्चा’ (खतिवडा, २०७९) मा सामाजिक सांस्कृतिक रूपान्तरणकै सेरोफेरोलाई अनिल श्रेष्ठले आफ्नो निबन्धको विषय बनाएको निष्कर्ष निकाल्छन् । समाजका सामाजिक विकृति, विसङ्गति, सामाजिक रूढि र अन्धविश्वास, राज्यसत्ता र राज्यव्यवस्थाले सुशासन, जवाफदेहिता, पारदर्शिता, कानुनीराज्य, लोकतन्त्र, विधिको शासन, राज्यको नीति आदिलाई कुल्ची देश र जनताप्रति दिएको धोका अर्थात् राजनीतिक बेइमानी, समाजको सामाजिक, राजनीतिक, आर्थिक, शैक्षिक, धार्मिक, सांस्कृतिक, पूर्वाधारलगायतका क्षेत्रमा व्याप्त असमानता, शोषण, दमन, अन्याय, अत्याचार, बेथिति, विकृतिविसङ्गति, भ्रष्टाचार तथा जातीय, लैङ्गिक, भाषिक, वर्गीय विभेद र असमानता आदिले ग्रसित समाजको सामाजिक सांस्कृतिक रूपान्तरणको उद्देश्यका साथ अनिल श्रेष्ठका निबन्धहरू आएका छन् । सो क्रममा समाज र साहित्यलाई अभिन्न रूपमा हेर्दै सौन्दर्यको खोजी गरेका छन् । स्पष्ट वैचारिकताका साथ विषयवस्तुको उठान गरेका छन् । योग, जीवन, अध्यात्म, मन, साहित्य, सौन्दर्यलगायतका विषयमा आफ्ना दर्शनपरक चिन्तनहरू अघि सारेका छन् । यी श्रेष्ठका निबन्धका बीज हुन् ।

२. ‘यो मन कहाँ दुख्छ ?’ निबन्धसङ्ग्रहको अन्तर्वस्तु
अनिल श्रेष्ठको ‘यो मन कहाँ दुख्छ ?’ निबन्धसङ्ग्रहमा ‘यो मन कहाँ दुख्छ ?’, ‘निर्मलाको सान्निध्य’, ‘आँसुको सौन्दर्यशास्त्र’, ‘अँध्यारोको जुनकिरी’, ‘सुमिनासँग संवाद’, ‘घनश्याम ढकाल जो सधैँ निष्ठाले बाँचिरह’े, ‘यारी, मेरा याराना’, ‘कविताको मैदानमा एक सानदार ब्याटिङ’, ‘झिमरुकमा बयलिन हिँडेको मन’, ‘योगः एक उन्मुक्त जीवनशैली’, ‘चितवनको तोरीको प्युरिटी र साहित्यको ओरिजिन’, ‘त्यो रमाइलो डाँडा’, ‘साहित्यमा समाजको सौन्दर्य निर्माण’, ‘प्रमोदित प्रमोद’, ‘बिम्बको प्रभाव’, ‘लहलहै जिन्दगी’, ‘बरेली बजार र तेजी सुरीको हराएको झुम्का’, ‘ग्वालियरमा छुटेको मन’, ‘सिराइचुलीलाई सिरानी हालेर’ शीर्षकका १९ ओटा निबन्धहरू सङ्गृहीत रहेका छन् । कालिक हिसाबले २०७८ असारदेखि २०८१ असारभित्र लेखिएका यी निबन्धहरू साहित्य, समाज, सौन्दर्य, जीवनदर्शन, यात्रासाहित्य, लेखकीय जीवनभोगाइ र अनुभूतिहरूमा केन्द्रित रहेका छन् । तल श्रेष्ठका निबन्धका अन्तर्वस्तुहरूका बारेमा सङ्क्षिप्त चर्चा गरिएको छ ।

(क) समीक्षात्मक निबन्ध
देशभित्रका र देशबाहिरका स्रष्टाका कृतिहरूको पठनबाट ती कृति र ती कृतिका स्रष्टासँग सम्बन्धित भएर लेखिएका निबन्धहरू यस सङ्ग्रहका समीक्षात्मक निबन्ध हुन् । विधागत स्वरूपका हिसाबले ती निसमालोचनासँग निकट रहेका छन्ः

‘निर्मलाको सान्निध्य’ शीर्षकको निबन्धमा मुंसी प्रेमचन्द्रद्वारा रचित निर्मला उपन्यासले निम्न मध्यम वर्गीय भारतीय समाजको महिलाले त्यहाँको सामाजिक, मनोवैज्ञानिक परिवेश, दाइजो प्रथा, अनमेल विवाहलगायतका कारण भोग्नुपरेको चरम उत्पीडनको उठान गरेको बताउँदै निबन्धकार श्रेष्ठले निर्मलाप्रति सहानुभूति एकातर्फ प्रकट गरेका छन् भने अर्कातर्र्फ निर्मला उपन्यासका स्रष्टा मुंसी प्रेमचन्द्रका सङ्क्षिप्त व्यक्तिवृत्त, उनका लेखनका पाटा र कृतिहरू, लेखनयात्राका क्रममा आएको ऊहापोह र जीवनदृष्टिलाई समेत उजागर गर्ने प्रयत्न गरेका छन् ।

कवि र कवितालाई विचार, चेतना, आन्दोलन, गतिका रूपमा हेर्दै साहित्य केवल सोखका लागि मात्र नभई जीवनका लागि हुनुपर्छ र कविता, क्लिष्ट, दुर्बोध्य, अश्लील, भद्दा गालीगलौजयुक्त नभई सरल, सहज, कलात्मक, सौन्दर्ययुक्त हुनुपर्छ भन्ने मान्यतालाई अघि सार्दै निबन्धकार श्रेष्ठले ‘आँसुको सौन्दर्यशास्त्र’ निबन्धमा कवि बिन्दु शर्मा र उनको ओकलदोकल पिपल पात’ कवितासङ्ग्रहको प्राप्तिलाई उठान गरेका छन् । श्रेष्ठले समाज र साहित्यलाई अभिन्न रूपमा हेरेका छन् ।

‘सुमिनासँग संवाद’ शीर्षकको निबन्धमा निबन्धकार श्रेष्ठले कवि सुमिनाको ‘बागी स्त्रीको आत्मकथा’ कवितासङ्ग्रहले समाजमा प्रक्षेपण गरेका विचारहरू र कवि सुमिनाका काव्यगत चिन्तनलाई प्रस्तुत गरेका छन् । समाजका बेथिति, विसङ्गति, सत्ताका अराजकता, गतिहीन यात्रा र निर्लज्जपन, सबै प्रकारका उत्पीडन, शोषण र विभेद आदि नै बागी स्त्रीको आत्मकथाको उपजीव्य हो । निबन्धकार श्रेष्ठ वैचारिकता र विद्रोहलाई नै कवि सुमिनाको कविताहरूको सघन र केन्द्रीय विषय मान्छन् । श्रेष्ठले पारिजात र सुमिनालाई एकै ठाउँमा उभ्याउँदै वैचारिकताका हिसाबले तुलना गरेका छन् । पारिजातपछि खड्किरहेको वैचारिक कविताहरूको लेखनलाई मूर्तरूप दिने काम सुमिनाले गरेकी छन् भन्ने ठम्याइ निबन्धकार श्रेष्ठको रहेको छ । त्यसै गरी निबन्धमा पठनसंस्कृतिमा जोड दिँदै कविताका शक्ति र सामथ्र्यबारे चर्चा गरिएको छ । कविताको जग सौन्दर्य हो, सौन्दर्य सङ्घर्षबाट प्राप्त हुन्छ, श्रमको साध्य सौन्दर्य हो भन्ने विचार अघि सार्दै कवितालाई सुन्दर समाज निर्माणको आधारका रूपमा हेरिएको छ ।

‘यारी मेरा याराना’ शीर्षकको निबन्धमा निबन्धकार श्रेष्ठले संस्कृतिकर्मी मोदनाथ मरहट्टासँग जोडिएका विविध घटना सन्दर्भलाई एकातिर देखाएका छन् भने अर्कातिर लेख्ने विषयको खोजी निबन्धसङ्ग्रहका विषयवस्तु र तिनका चिन्तनलाई सुललित शैलीमा समीक्षा गरेका छन् । साथै श्रेष्ठले मरहट्टाको लेखकीय पक्षधरता र निबन्धगत वैशिष्ट्यलाई समेत उजागर गरेका छन् ।

‘प्रमोदित प्रमोद’ शीर्षकको निबन्धमा निबन्धकार श्रेष्ठले तिसका दशकदेखि नेपाली साहित्यमा देखापरेका प्रमोद प्रधानका साहित्यिक (सिर्जना, समालोचना, बालअनुसन्धान) वैशिष्ट्य र योगदानका चर्चा गरेका छन् । साथै प्रधानसँग जोडिएका जीवनका विविध घटनाहरूलाई उजारगर गरेका छन् ।

‘कविताको मैदानमा एक सानदार ब्याटिङ’ शीर्षकको निबन्धमा निबन्धकार श्रेष्ठले कवि राधा कल्पित र उनका बरफका कोइलाहरू कवितासङ्ग्रहलाई लिएर कल्पितका काव्य वैशिष्ट्य, काव्यिक चेतना र शक्तिलाई प्रस्तुत गरेका छन् । त्यसक्रममा समाज र समयप्रति सचेत रहेकी स्रष्टा कल्पितले आफ्ना सिर्जनामा नारीकेन्द्री विचार, समाजका सामाजिक, राजनीतिक, आर्थिक, धार्मिक, सांस्कृतिक विकृतिविसङ्गति, जातीय, लैङ्गिक विभेद, अन्याय, शोषण, दमनको उजागर गर्दै सत्य र न्याय स्थापनामा सशक्त भूमिका खेलेको विचार निबन्धमा आएको छ । मूलतः श्रेष्ठले सो निबन्धमा कविताको सार्वजनिकीकरणमा सामाजिक सञ्जाल फेसबुक छिटो, छरितो र पहुँचयोग्य प्लेटफर्म भएको विचार अघि सारेका छन् । त्यसै गरी कारोना महामारीले हाम्रो जीवनशैली एवं जीवनपद्धतिमा पारेको प्रभाव र हाम्रो जस्तो विकासोन्मुख देशमा महामारीका घडीमा जनताले भोग्नुपर्ने दुःख, पीडाको वर्णन छ । त्यसप्रति उदासीन रहेको राज्यसंयन्त्र, सुशासन, जबाफदेहिता, कानुनी राज्यका सबालमा कमजोर रहेको पाइन्छ ।

(ख) साहित्यिक यात्रा एवं संस्मरणात्मक निबन्ध
साहित्यको सिर्जना र साहित्यिक गतिविधि (गोष्ठी, अन्तक्र्रिया, कवितावाचन, लेखन कार्यशाला, प्रशिक्षण आदि) मा देश तथा विदेशमा समेत सक्रिय रूपले सहभागिता जनाइरहेका निबन्धकार श्रेष्ठले साहित्यिक यात्राका भोगाइ, तहाँको परिवेश र समाजलाई टिपेर वैचारिकताका साथ निबन्धहरू लेखेका छन् । त्यस्ता निबन्धहरू विधागत स्वरूपका आधारमा यात्रासंस्मरण र नियात्रासँग निकट रहेका छन्ः

इच्छाकामना साहित्य प्रवाह चितवनको आयोजनामा चितवनको सबैभन्दा अग्लो भूभाग (डाँडा) सिराइचुलीमा भएको दुई दिवसीय सिराइचुली काव्ययात्राका अनुभूति र त्यससँग जोडिएका विविध भावहरूको उठान निबन्धकार श्रेष्ठले ‘सिराइचुलीलाई सिरानी हालेर’ शीर्षकको निबन्धमा गरेका छन् । मूलतः स्थानीय जात्रा, पर्व, मेलाका सन्दर्भमा देउराली, थुम्का, भन्ज्याङ र पहाडका सिराइमा पछिल्लो समय आन्तरिक पर्यटनको प्रवर्धन र त्यसमा होम स्टेको भूमिका, सडक सञ्जालले ग्रामीण यात्रामा ल्याएको सहजता, ग्रामीण पहाडीय प्राकृतिक सौन्दर्य, कला, संस्कृति र सङ्ग्रहालयप्रति स्थानीय सरकारको दृष्टि र उदासीनता, रित्ता घरहरू, हुग्दी–जयपुरी–हात्तीवाङ–शक्तिखोर–सौराह पर्यटकीय पदमार्ग र हिजोको ग्रामीण दैनिकीय पदमार्ग एवं त्यसको महत्ता, साहित्य लेखनका उद्देश्य, पाठक र साहित्यको दुरी, सामाजिक जागरण र रूपान्तरणमा साहित्यको भूमिका, साहित्य लेखनमा देखिएको पुनरावृत्ति र ह्रास, हात्तीवाङमा भएको काव्य साँझ र कवि भूपिनलाई जन्मोत्सवको सरप्राइज, चितवनकै सबैभन्दा अग्लो डाँडा सिराइचुलीको प्राकृतिक सौन्दर्य र पर्यटन प्रवर्धनमा त्यसको भूमिकालगायतका विषयवस्तु निबन्धमा आएका छन् । हुग्दी–सिराइचुली, सौराह पदमार्गमा हिजोको बाह्य पर्यटकको उपस्थिति र त्यसको निरन्तरताका लागि गर्नुपर्ने काम, चासो र चिन्ता, सिराइचुलीको पर्यावरणीय सौन्दर्य बचावटका लागि अपनाउनुपर्ने सावधानी, त्यहाँका सीमान्तकृत चेपाङ बस्ती र तिनका संस्कृति, परिवर्तनका लागि भएको सशस्त्र जनसङ्घर्षमा यस पदमार्ग र भूभागले खेलेको भूमिकाका विषयसमेत निबन्धमा अटाउन सकेको भए निबन्ध अझ उत्कृष्ट हुने देखिन्छ ।

‘झिमरुकमा बयलिन हिँडेको मन’ शीर्षकको निबन्धमा प्युठान साहित्य परिषद्ले आयोजना गरेको बृहत् साहित्य सम्मेलन महोत्सव प्युठान २०७९ मा जाँदाको यात्राजन्य अनुभूति रहेका छन् । जसक्रममा यातायात कुर्नुपर्दाको पीडा, नीति, विधि, काम, कर्तव्य र जबाफदेहिताविहीन हुँदा लामो दुरीको यात्रामा सेवाप्रदायकबाट यात्रुहरूले झेल्नुपर्ने समस्या र अप्ठ्याराहरू, निबन्धकारका प्युठानसँग जोडिएका राजनीतिक, सामाजिक, साहित्यिक स्मृतिहरू, स्रष्टाहरूको साहित्यिक जमघट, यात्राका क्रममा देखिएका विभिन्न रमणीय स्थान, माडी र झिमरुक नदीको ऐतिहासिकताका पाटाहरू निबन्धमा आएका छन् ।

‘लहलहै जिन्दगी’ शीर्षकको निबन्धमा ऐतिहासिक, सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको भारतको ग्वालियर सहरमा हुने प्रथम अन्तर्राष्ट्रिय ग्वालियर साहित्य उत्सवमा नेपालका तर्फबाट आदिइत्यादि नाट्य समूहको संयोजनमा सो यात्रामा निबन्धकार जानुअघि र जाँदाका विषयवस्तु आएका छन् ।

ल्हैलहै जिन्दगीको परिपूरक निबन्ध हो– ‘बरेली बजार र तेजी सुरीको हराएको झुमका’ । यस निबन्धमा निबन्धकार श्रेष्ठले ग्वालियर साहित्य महोत्सवमा महेन्द्रनगर हुँदै बरेलीबजार पुग्दाका यात्राजन्य अनुभूतिलाई प्रस्तुत गरेका छन् । सोक्रममा तराईका विविध संस्कृति, नेपाली सीमा नाकाको फितलो व्यवस्था र भारतीय सीमा नाकाको उच्च परिबन्ध, राष्ट्रिय स्वाभिमान, स्वाधीनतालाई कुल्ची सत्ता र शक्तिको दुरुपयोगबाट हुने असमान सन्धि सम्झौता र त्यसले देशमा पारेको नकारात्मक प्रभाव, महाकालि सन्धिले दिएको पीडा, टनकपुर बाँधले पु¥याएको असर र बरेली बजारको ऐतिहासिकतालाई उजागर गरेका छन् ।

‘लहैलहै जिन्दगी’, ‘बरेली बजार र तेजी सुरीको हराएको झुमका’ शीर्षकको पूरक निबन्ध– ‘ग्वालियरमा छुटेको मन’ हो । यस निबन्धमा निबन्धकार श्रेष्ठले भारतको ग्वालियरमा २०७८ भाद्र १० गतेदेखि १४ सम्म ग्वालियर साहित्य उत्सवमा भोगेका विविध अनुभूतिहरूलाई प्रस्तुत गरेका छन् । त्यसक्रममा ग्वालियरको ऐतिहासिकता, नेपाली भाषा र नेपालीप्रति तहाँको नागरिक उड्डयन मन्त्री ज्योतिरादित्यले देखाएको सद्भाव, पुस्तकालयको महत्ता, विदेशी भूमिका नेपाली संस्कृति, भाषा, साहित्य, वेशभूषाको महत्ता, कार्यक्रमका विविध वस्तुसन्दर्भलाई उठान गरेका छन् ।

(ग) साहित्य, समाज एवं सौन्दर्य विषयक निबन्ध
निबन्धकार श्रेष्ठले समाज र साहित्यलाई अभिन्न रूपमा हेर्दै साहित्यमा अन्तर्निहित सौन्दर्यको खोजी गरेका छन् । मूल्याङ्कन गरेका छन् । यस सङ्ग्रहमा साहित्य, समाज र सौन्दर्यसँग सम्बन्धित निम्न निबन्धहरू रहेका छन्ः

‘बिम्बको प्रभाव’ शीर्षकको निबन्धमा कविता÷काव्यमा बिम्ब एवं प्रतीकको महत्तालाई उजागर गरिएको छ । सुन्दर बिम्ब एवं प्रतीकमार्फत पाठकको हृदयलाई कविताले आह्लादित गर्न सक्नुपर्छ । त्यसबाट पाठकमा सकारात्मक चिन्तन, दृष्टि र चेतना निर्माण गर्न सक्नुपर्छ । पाठकलाई गतिशील हुन अभिप्रेरित गर्नुपर्दछ । पाठकलाई सकारात्मक चिन्तन, चेतना निर्माण एवं गतिशील बनाउन कवितामा प्रयोग हुने बिम्बले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ । निबन्धकार श्रेष्ठले साहित्यमा बिम्बको प्रयोग, सौन्दर्यको खोजी, पाठकको चेतना निर्माण र विषयवस्तु एवं भावबोधमा बिम्ब र प्रतीकको भूमिका, साहित्यमा मोफसल र केन्द्रको धङधङी, राज्यबाट पुरस्कारलगायतका गतिविधिमा मोफसलका स्रष्टा–साधकमाथि हुने अन्याय, कवितामा वर्गीय चिन्तन, चेतना निर्माण र जागरणलगायतका विषयवस्तुलाई प्रस्तुत गरेका छन् । कविताको सौन्दर्य, कविको कल्पनाशीलता, सामाजिक रूपान्तरण र जागरणमा कविताको भूमिका, कविताका बिम्ब एवं प्रतीकले पाठकमा पार्ने प्रभावलाई सशक्त ढङ्गबाट प्रस्ट्याउनका लागि निबन्धकार अनिल श्रेष्ठले ‘आरु फुलेको साँझ’ कवितासङ्ग्रह र त्यसमाथिको समालोचक गोपीरमण उपाध्यायको टिप्पणी, कृष्णसेन, इच्छुक, चुनु गुरुङ आदिका कविता र तिनले पाठकमा पारेको प्रभावलाई निबन्धमा अघि सारेका छन् ।

कला, संस्कृति, सभ्यता, साहित्यको जग समाज हो । समाजकै विषयवस्तु लिई कला, संस्कृति, सभ्यता, साहित्य मुखरित हुन्छ । कला, संस्कृति, सभ्यता, साहित्य र समाज एक अर्काका परिपूरक हुन् । तसर्थ समाजको समुन्नत विकास र रूपान्तरणमा साहित्यको अहम् भूमिका रहन्छ । त्यसै गरी समाजकै जगमा रही साहित्यमा सत्यम्, शिवम् र सुन्दरम्को प्रकटीकरण भएको हुनुपर्छ अर्थात् साहित्य समाजकल्याणकारक र सौन्दर्ययुक्त हुनुपर्छ । सौन्दर्य चेतना, श्रम र रूपपक्षसँग सम्बन्धित हुन्छ । यो सुख, गतिशीलता र नवीनतासँग पनि जोडिन्छ । समाजलाई समाजका रूपमा चिनाउने परिचायक तŒव नै कला, संस्कृति, सभ्यता हो । यो विना समाज अपुरो हुन्छ । साहित्यमा समाजको सौन्दर्य निर्माण शीर्षकको निबन्धमा साहित्य समाजमा आधारित हुन्छ । समाजलाई पृथक् गरेर साहित्य सिर्जना हुन सक्दैन । किनकि साहित्य समाजको प्रतिबिम्ब हो । समाज र जीवनको सौन्दर्य साहित्यमा प्रकटित हुन्छ । मानवजीवन पद्धति एवं श्रम सौन्दर्य साहित्यमा मुखरित हुन्छ । निबन्धकार श्रेष्ठले ‘साहित्यमा समाजको सौन्दर्य निर्माण’ शीर्षकको निबन्धमा तनहुँ आँबुखैरेनीको ऐतिहासिक सन्दर्भसहित नेपाली साहित्यमा भानुभक्त र गोकुल जोशीले पु¥याएको योगदानको समेत चर्चा गर्दै सामाजिक चेतना निर्माणमा आँबुखैरेनीको शिक्षा र साहित्यले खेलेको भूमिकाको चर्चा गरेका छन् । साथै उनले आँबुखैरनी स्रष्टा समाजको स्थापनाको उद्देश्य र देशको सामाजिक, सांस्कृतिक रूपान्तरणमा साहित्यका मार्फत यस संस्थाले निर्वाह गरेको भूमिकाको समेत उठान गरेका छन् । गतिशील समुन्नत, न्याययुक्त समृद्ध समाज निर्माणमा साहित्यको भूमिका अहं हुन्छ । किनकि साहित्यमा समाजको सौन्दर्य प्रकटित हुन्छ । सौन्दर्य श्रम, गतिशीलता एवं नवप्रवर्तन आदि हुन् ।

सीमान्तकृत चेपाङ समुदायदेखि आदिवासी थारुहरूको भूमि चितवन धेरैको रोजाइको क्षेत्र पनि हो । यहाँ सामाजिक, सांस्कृतिक र भौगोलिक विविधता पनि छ । निबन्धकार श्रेष्ठ ‘चितवनको तोरीको प्युरिटी र साहित्यको ओरिजिन’ शीर्षकको निबन्धमा हिजो तोरीले पहिचान दिएको चितवनको स्मरण गर्दैै आज चितवन साहित्यको केन्द्र रहेको विचार अघि सार्छन् । देशका सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक, राजनीतिक विविध क्षेत्रमा रहेका विकृति, विसङ्गति, असमानता, शोषण, दमन, अन्याय, विभेदको अन्त्यका लागि पहल र न्यूनीकरण गर्दैै कानुनी राज्य, लोकतन्त्र, जबाफदेहिता, भ्रष्टाचाररहित स्वस्थ, न्याययुक्त, सुशासनयुक्त समाज निर्माण र सामाजिक, सांस्कृतिक रूपान्तरणमा चितवनको साहित्यले खेलेको भूमिकाको चर्चा गरेका छन् । सङ्ख्यात्मक रूपमा मात्र नभई चितवनको साहित्य गुणात्मक रूपले पनि सबल र सशक्त रहेको विचार निबन्धमा आएको छ ।

(घ) दर्शनपरक निबन्ध
व्यास जन्मभूमि तनहुँका निबन्धकार श्रेष्ठले प्रकृति, जीवनदर्शन, दर्शन, जीवनभोगाइ, मुक्ति, योग लगायतका विषयवस्तुलाई समेटेर वैचारिक दार्शनिक तवरका निबन्धहरू पनि लेखेका छन् । स्रष्टाले आफ्ना पूर्ववर्ती कृतिहरूमा अवलम्बन गरेको वैचारिकता र यी निबन्धहरूबिच विरोधाभाष पनि देखिन्छ । मूलतः श्रेष्ठका यस प्रकारका निबन्धहरू वेदान्त दर्शनसँग निकट रहेका छन् ।

पौरत्स्य दर्शनमा क्रमशः दश इन्द्रिय, मन, बुद्धि र आत्मालाई श्रेष्ठतर रूपमा चिन्तन गरिएको पाइन्छ । मनको स्वभाव चञ्चल रहने हुनाले जसलाई निग्रह गर्न कठिन हुने बताइएको छ । मनलाई नै बन्धन र मोक्षको कारण मानिएको छ । मोक्ष अर्थात् दुःख निवृत्ति सुखको प्राप्ति, अज्ञान निवृत्ति । तर्कसङ्ग्रहमा सुखाद्युपलब्धिसाधनमिन्द्रियं मनः भनी परिभाषित गरिएको छ । मन जो अदृश्य छ । जसका विषयमा हाम्रा लिखित साहित्य तथा दार्शनिक ग्रन्थहरूमा समेत चर्चा एवं चिन्तन भएको पाइन्छ । निबन्धकार अनिल श्रेष्ठले पनि ‘यो मन कहाँ दुख्छ ?’ शीर्षकको निबन्धमा मनलाई विषयवस्तु बनाएका छन् । सो क्रममा उनले मनसँग जोडिएर आउने सुख, दुःख, प्रेम, बिछोड, रिस, राग, घृणा, शून्यता, भावना, सम्बन्ध, मनको स्वरूपविहीनता, मनका तरङ्गहरूको उत्पत्तिस्थल लगायतका विषयवस्तुको उठान गरेका छन् । साथै उनले देह र मन भिन्न वस्तु हुन् वा शरीरकै अङ्ग मन हो । यदि शरीरभन्दा भिन्न मन हो भने मान्छेलाई यसले दुःख दिनु नपर्ने विचार राखेका छन् । श्रेष्ठले जीवन र मृत्यु शाश्वत र मानिसले श्वास लिइरहँदा र फेरिरहँदाका बिचको समय नै जीवन हो । सुख, दुःख मानवीय जीवनका चक्र हुन् ।’ निबन्धकार श्रेष्ठ विचारहरूको तरङ्गले शरीरमा ल्याउने प्रभावलाई मनका रूपमा अथ्र्याउँछन् र देहाभिमानबाट मुक्त रहेर सोचिने असल विचारहरू नै सुख हुन् भन्ने विचार राख्छन् ।

योग ‘योगा’ भइरहेको छ । सामान्य हातखुट्टा चलाउनु अर्थात् शारीरिक व्यायाम गर्नु ‘योगा’ हुन सक्छ । जो आज व्यापार, व्यवसाय बनेको छ तर यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधिको समुच्चय योग हो । निबन्धकार श्रेष्ठ ‘योगः एक उन्मुक्त जीवनशैली’ शीर्षकको दार्शनिक निबन्धमा योग र अध्यात्मबारे आफ्नो विचार प्रस्तुत गर्छन् । उनी अध्यात्मलाई मान्छेको चेतना, शक्ति र ऊर्जाको ज्ञानका रूपमा लिन्छन् । आफ्नो खोजी र स्वतन्त्रतालाई अध्यात्मसँग जोड्छन् । अध्यात्मबाट सत्यको बोध गर्न सकिने विचार राख्छन् । योग हाम्रो जीवनशैली र जीवनपद्धति हो । यसले मान्छेलाई स्वतन्त्र, चेतनशील, ज्ञानयुक्त, बन्धनमुक्त बनाउँछ । योगयुक्त जीवन नै पूर्ण जीवन हो । योग एक कला हो । हिंसा र युद्ध अस्वस्थ विचारका विकार हुन् । जुन मनमा रहेका घृणा, द्वेष, लोभ, मोह, ईष्या, अहङ्कार आदिले प्रकटित हुन्छन् । त्यसैले स्वस्थ जीवनशैली र मनको निर्मलीकरणका लागि योगको आवश्यकता छ । जसबाट सत्यको बोध, आत्मजागृति र बन्धहरूबाट मुक्त हुन सकिन्छ । त्यस्तो पूर्वीय दार्शनिक चिन्तन योगलाई सङ्कुचित बनाउन नहुने विचार निबन्धमा प्रकट भएको छ ।

(ङ) जीवनीपरक निबन्ध
निबन्धकार श्रेष्ठले यस सङ्ग्रहमा जीवनीपरक निबन्धहरू पनि लेखेका छन् । सोक्रममा तिनका जीवनदर्शन र विचारहरूलाई समेत प्रस्तुत गरेका छन् । त्यस्ता निबन्धहरू निम्न रहेका छन्ः

‘अँध्यारोको जुनकिरी’ शीर्षकको निबन्धमा निबन्धकार श्रेष्ठले दार्शनिक सुकरातका सङ्क्षिप्त जीवनीका पाटाहरूका साथै सुकरातका दार्शनिक विचारहरूलाई प्रस्तुत गरेका छन् । समाजमा सत्य र न्यायका पक्षमा उभिने मानिसहरूलाई कसरी छद्मभेषीहरूले षड्यन्त्रपूर्वक विष खुवाएर मार्छन् । तीप्रति समाजमा भ्रमहरू कसरी छर्छन् । न्याय कसरी खुम्चन पुग्छ ? निबन्धमा सुकरातले पनि यिनै समस्याहरू भोगेका छन् तर उनी विचलित छैनन् । मृत्युलाई सहज रूपमा ग्रहण गरेका छन् । सुकरातले समाजमा नीतिको पालना, सत्य र आत्मशुद्धिका चिन्तनको प्रचार गरे । ज्ञान र सत्यको खोजी गरे । आत्मचिन्तनमा जोड दिए । शरीर र आत्मा भिन्न कुरा हो । आत्मा चेतनशील छ । ज्ञानका लागि अहङ्कारलाई फाल्नुपर्छ । आत्माको अमरत्वलाई स्वीकार गरे । सांसारिक वासना र मोहजालबाट मुक्त हुँदा ज्ञान मिल्छ र ज्ञानपछि मुक्त भइन्छ भन्ने विचारलाई सुकरातले अँगालेको कुरा निबन्धमा आएको छ । त्यस्तै निबन्धकार श्रेष्ठले सुकरातका शिष्य प्लेटोले ‘कविहरूलाई देश निकाला गर’ भन्ने अभिव्यक्ति दिएको प्रसङ्ग उठान गर्दै कविता र चिन्तनले समाजमा सकारात्मक प्रभाव छर्न नसकेको र समाजलाई निराशा र कुण्ठातिर धकलेकाले राज्यका संरक्षणमा हुर्किरहेका त्यस्ता विलासी कविहरूप्रति प्लेटोको विमति थियो भन्ने विचारको उठान गरेका छन् ।

‘घनश्याम ढकाल जो सधैँ निष्ठाले बाँचिरहे’ शीर्षकको निबन्धमा निबन्धकार श्रेष्ठले घनश्याम ढकालका स्मृतिहरूलाई प्रस्तुत गरेका छन् । भरिया र यात्री कथा सङ्ग्रहबाट घनश्याम ढकाल र उनका व्यक्तित्वलाई चिनेको र त्यसबाट आफू प्रभावित भएको बताउँदै निबन्धकार श्रेष्ठले ढकालको साहित्यिक, सांस्कृतिक सक्रियता, राजनीतिक विचार, वर्गसङ्घर्ष, साङ्गठनिक नेतृत्व, जीवनसङ्घर्ष, स्पष्ट विचार र कुटिलतारहित निष्ठायुक्त जीवनभोगाइको उठान गरेका छन् । साथै उनले ढकालका कृतिहरूको प्रकाशन गरी उनको योगदान र स्मृतिहरूलाई जीवन्त बनाउन आह्वान गरेका छन् । निबन्धमा माक्र्सवादलाई विद्रूपीकरण गर्ने र रूपान्तरण हुन नखोज्ने माक्र्सवादी भनाउँदाहरूप्रति खरो व्यङ्ग्य गरिएको छ ।

‘त्यो रमाइलो डाँडा’ शीर्षकको निबन्धमा सक्षम र सफल उद्यमी लक्ष्मणबाबु श्रेष्ठका मनकामना निर्माणसँग सम्बन्धित जीवनसङ्घर्षका विविध पक्षहरूको वर्णन गरिएको छ । साथै देशको अर्थनीतिका कारण नेपाली उद्यमीहरूले भोग्नुपरेका पीडा, देशको सांस्कृतिक एवं धार्मिक पर्यटनमा मनकामना केवलकारले खेलेको भूमिका, स्थानीय समुदायलाई उत्पादन र रोजगारसँग जोड्न लक्ष्मणबाबुले तयार पारेका प्रस्ताव योजना आदिको वर्णन गर्दै श्रम, इमान र नैतिकतालाई आत्मसाथ गरेका नेपाली उद्यमी लक्ष्मणबाबु श्रेष्ठप्रति श्रद्धाभावसमेत प्रकट गरिएको छ ।

निबन्धकार अनिल श्रेष्ठले यसरी विभिन्न विषयवस्तुहरूमा आधारित भएर आफ्ना १९ ओटा निबन्धमार्फत सरल र सहज ढङ्गबाट आत्मपरक शैलीमा स्वकीय नैबन्धिक वैचारिकतालाई पाठकमा सम्प्रेषण गरेका छन् । सामाजिक, सांस्कृतिक रूपान्तरणका अभावहरूको बोध गरी आफ्ना निबन्धका बीज तिनलाई बनाए तापनि सूक्ष्म मात्रामा मात्र त्यस्ता विषयलाई प्रत्यक्ष रूपमा राखी निबन्धगत सुललितता र मिठासलाई श्रेष्ठले जीवन्त तुल्याएका छन् । मूलतः कानुनी राज्यको अवधारणा, स्वतन्त्र, निष्पक्ष न्यायालय एवं समुन्नत, सुखी, समृद्ध समाजका लागि सामाजिक सांस्कृतिक रूपान्तरण आवश्यक छ र सामाजिक, सांस्कृतिक रूपान्तरणमा साहित्य र त्यसमा निहित सौन्दर्यको अहम् भूमिका हुन्छ भन्ने कुरालाई उनका निबन्धले पुष्टि गर्न खोजेका छन् ।

त्यसैगरी श्रेष्ठका दर्शनपरक निबन्धहरूले योग, अध्यात्म, सुख, शान्ति, समृद्धि, आत्मजागरण, स्वतन्त्रता आदिका बारेमा विमर्श गरेका छन् । निबन्धकार श्रेष्ठले हाम्रा भनाइ, गराइ र चिन्तनबिचका खाडल, पठन र लेखन संस्कृतिमा आएको ह्रास, सूचना प्रविधि र त्यसका सकारात्मक एवं नकारात्मक पाटाहरूलाई आफ्ना निबन्धमा समेटेका छन् ।

३. भाषाशैली
निबन्ध आख्यानेतर गद्य विधा भएकाले यो गद्यमा रहन्छ । निबन्धकार अनिल श्रेष्ठका निबन्ध सरल, सहज र सुबोध्य छन् । गहन दार्शनिक चिन्तनहरूलाई समेत सहज ढङ्गबाट प्रस्तुत गरेका छन् । निबन्धको मुटु रहेको वैचारिकतालाई पनि सुललित ढङ्गबाट पाठकका मस्तिष्कमा विनमय अर्थात् सम्प्रेषण गरेका छन् । पाठकलाई निबन्ध पठनका क्रममा उत्सुकता र जिज्ञासा पैदा गर्न निबन्धकार सफल भएका छन् । साहित्यकार अनिल श्रेष्ठको मुख्य साहित्यिक प्राप्ति कविता नै हो । तसर्थ उनका निबन्धहरू कवितात्मक पनि रहेका छन् । केही निबन्धहरूमा व्यङ्ग्य पनि पाइन्छ । त्यसै गरी यस सङ्ग्रहका निबन्धहरू स्वरूपका आधारमा केही निसमालोचनासँग निकट राख्छन्, केही नियात्रा र यात्रा संस्मरणसँग निकट राख्छन् । केही निबन्धहरूमा पत्रहरू पनि जस्ताको तस्तै राखिएको छ । यसबाट यो मन कहाँ दुख्छ ? निबन्धसङ्ग्रहमा विधा भञ्जन एवं मिश्रणको स्थिति पनि देखिएको छ तर मूलतः आत्मपरकताका साथ प्रस्तुत भएकाले, हार्दिकता वहन गरेकाले, वैचारिकता रहेकाले यी निबन्ध नै हुन् ।

भाषा सरल, सहज र सुबोध्य भए तापनि कतिपय ठाउँमा वर्णविन्यासगत त्रुटिहरू रहेका छन् । त्यसै गरी कतै कतै पद सङ्गति तथा वाक्य सङ्गतिमा पनि समस्या देखिन्छ तर यस्ता त्रुटिहरू नगण्य मात्रामा रहेका छन् । असावधानीवश कविताको विकासक्रमको तथ्यगत त्रुटि पनि एक ठाउँमा देखिएको छ । त्यस्ता तथ्यगत विवरण र अन्य समस्याहरूलाई आउँदा संस्करणहरूमा परिमार्जन गर्नु वाञ्छनीय हुन्छ ।

४. अन्त्यः
समाज र साहित्य एक–अर्काका परिपूरक हुन् । साहित्यमा सौन्दर्य मुखरित भएको हुन्छ । सौन्दर्य श्रममा निहित हुन्छ । त्यसको उजागर साहित्यले गर्दछ । निबन्धकार अनिल श्रेष्ठको ‘यो मन कहाँ दुख्छ ?’ निबन्धसङ्ग्रहका निबन्धहरूले पनि साहित्यमा अन्तर्निहित सौन्दर्यको खोजी गर्दै सामाजिक, सांस्कृतिक रूपान्तरणमा साहित्यको भूमिका अहम् हुने निष्कर्ष निकालेको पाइन्छ भने कतिपय निबन्धले योग, मानवजीवन, सुख, मन आदिको चर्चा गर्दै शान्ति, मुक्ति र स्वतन्त्रताको वकालत गरेका छन् ।

सन्दर्भसूची
अधिकारी, तेजविलास (२०८२). अनिल श्रेष्ठ केही रचना, केही विवेचना. काठमाडौँः भुँडीपुराण प्रकाशन ।
खतिवडा, रमेश ( २०७९). परिचर्चा. धादिङः गणेश खतिवडा, सीता पौडेल ।
श्रेष्ठ, अनिल (२०८१). यो मन कहाँ दुख्छ ?. काठमाडौँः भुँडीपुराण प्रकाशन ।

उहाँका ‘महाभारतका गीतहरु’ (मुक्तकसङ्ग्रह), ‘मेरै हिमालजस्तो’ (गीतसङ्ग्रह) र ‘जिन्दगीको कुरुक्षेत्रबाट’, ‘तीर्थ श्रेष्ठका कविताहरु’,(२०५५) ‘धर्सैधर्साको चक्रव्यूह’,(२०७६) ‘हिउँमा लेखिएका नामहरु’(२०८१) कवितासङ्ग्रह प्रकाशित छन् ।

उहाँ ‘राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार’–२०५५, ‘मोति युवावर्ष पुरस्कार’–२०५६, ‘वाशुशशी स्मृति पुरस्कार’–२०७०, ‘शिरोमणी पुरस्कार’, ‘प्रवल जनसेवा श्री’, ‘भूपी काव्य पुरस्कार’–२०७५, ‘पहलमानसिं स्वार साहित्य प्रतिभा पुरस्कार’–२०७५, ‘प्रतिभा पुरस्कार, विराटनगर’–२०८२ लगायत विभिन्न पुरस्कारले सम्मानित र पुरस्कृत हुनुहुन्छ ।

यहाँ उहाँको ‘हिउँमा लेखिएका नामहरु’ कवितासङ्ग्रहबाट दुईओटा कवितालाई प्रस्तुत गरिएको छ ।

भैगो दुर्गा दाइ !

दुर्गा दाइ
भैगो
यसपटक कुनै भू–दृश्य
चित्राङ्कित नगरौं, भैगो !

पहाडमा जस्तै
पहिरो गएका छन् सुकुमार गालाहरुमा
हिमनदीझैं
अनवरत बहिरहेछ
आँखाको कप्टेराबाट
आँसुको धार
असमयमै फुलेर
हिमालझैं भएको छ
युवकको कपाल

दुर्गा दाइ !
ओ दुर्गा दाइ !!
भोकको मुहार चित्र
बनाउने होइन त आज ?
लेकतिर लागेर
गुराँस भोकाएको
र बेसीतिर फर्केर
चाँप भोकाएको
दृश्यचित्र बनाउने होइन आज ?

यसपटक भैगो दाइ !
हिमालका दृश्यहरु भैगो
हिमालका कप्टेराहरुमा भएर
अड्किँदैन हामीसँगमा भोकहरु
हिमालका जँघारहरुमा गएर
जाकिँदैन हामीसँगका रोगहरु
हिमनदीसँगै
बग्दैनन् हाम्रा शोकहरु

दुर्गा दाइ
यसपटक कुनै भू–दृश्य
चित्राङ्कित नगरौं, भैगो

जब गिट्टी कुट्दै
साडीको फेरले
संसार पुछिरहेकी
साइली तामाङको मुहारबाट
हराएको उज्यालोको चित्र बनाउन सकिन्न
जब उदासीको धून सुसेलिरहेकी
काली दमिनीको ओठमा
मुस्कानको फूल टाँस्न सकिन्न
र जब बिर्साउन सकिन्न
लाहुर गएको छोराको घाउ
बोकेकी बूढीआमालाई
सम्झनाको काँडा
खै कस्तो देखिन्छ
भैगो
यसपटक कुनै भू–दृश्य
चित्राङ्कित नगरौं, भैगो !
०००

मलाई इलाम हुन मन लाग्यो

मलाई बिहानको बतास भएर
चियाका मुनाहरु छुन मन लाग्यो
जाडोले काँपेका छन् नेपाली मनहरु
घाम अस्ताएको यो देशमा
मलाई बिहानको
कलिलो घाम हुन मन लाग्यो
देखिए–देखिए
नदेखिए–नदेखिएझैं
मलाई इलाम हुन मन लाग्यो

बादलको घुम ओढेर
ढसमस्स बसेका छन् पहाडहरु
पसिनाको बर्सातमा
गन्तव्यको खोजीमा छन् मान्छेहरु
बादलहरु भने बेनाम–बेनाम छन्
यस्तोमा मलाई एउटा नाम हुन मन लाग्यो
मलाई इलाम हुन मन लाग्यो

देवताहरु पनि भैगो
राक्षसहरु पनि भैगो
मलाई मान्छेहरुले मान्छे पुज्ने
यौटा घाम हुन मन लाग्यो
मलाई इलाम हुन मन लाग्यो

सुतेरै जिन्दगी काट्नेहरु छन् यहाँ
लुटेरै जिन्दगी बाँच्नेहरु छन् यहाँ
तिनीहरुको बीचमा छु अचेल म
मलाई पसिनाले छोएर
सुन हुने फलाम हुन मन लाग्यो
मलाई इलाम हुन मन लाग्यो

इलाम
तिम्रो सम्मानमा
मलाई स्वयं सलाम हुन मन लाग्यो
मलाई इलाम हुन मन लाग्यो ।
०००

उहाँको ‘यादको सन्दुक’ (२०७८) कवितासङ्ग्रह प्रकाशित छ ।

यहाँ उहाँको ‘यादको सन्दुक’ कवितासङ्ग्रहबाट दुई ओटा कवितालाई प्रस्तुत गरिएको छ ।

सर्किनी बोजू

कहिल्यै रोइनन् दुःखले
कर्महारा भएको ठानेर
कहिल्यै सरापिनन् भगवानलाई
लोग्नेको चिहानअघि गएर
कहिल्यै पोखिनन् बिलौना

जीवनको तीसौं वसन्त पार नगर्दै
चार सन्तानको एक्लै अभिभारा बनेर उभिँदा
एक पाइला पछि सरिनन्
उभिरहिन् सालको रुख झैं
जिन्दगीको अप्ठ्यारो धरातलमा
टिकिरहिन् उसै गरी सधैं
धर्तीको मजबुत छानो बनेर

बैंसको फूल फक्रिन नपाउँदै
सुकेर झरेपछि हो
काँडाहरुसँग मित लगाएको
सुख्खा मरुभूमिमा
क्याक्टस बनेर मुस्कुराउन थालेको

दिनहुँजसो
मेलापातमा सङ्गीहरुको
रहर लाग्दा कुरा सुनेर
रातमा एक्ले रहरहरुको सिरानी लाएर सुत्थिन्
अनि बिहान सखारै कुवामा गएर
रहरका बुट्टाहरु चिसो पानीले पखाल्थिन्

पुग्थिन् झिसमिसेमै जङ्गल
काट्थिन् दुःखेसोका बुट्टाहरु
बटुलेर, कसकास पारेर
पुराउँथिन् साहुबाको गोठमा
र पोको पारेर ल्याउँथिन् केही माना खुसीहरु
छोराछोरीका लागि
आँसु जस्तै नुनभुटुनहरु

हरेक बर्खामास आँखा चुहिन्थ्यो बलेसीमा
हरेक शिशिरमा मनभित्र गाँठो पथ्र्यो चोलोको तुना झै
हरेक शरदमा मुटु कक्रक्क पथ्र्यो लोग्नेको सम्झनाले
अभ्यस्त भइसकेकी थिइन्
आँसु, पीडालाई कक्टेल बनाई घुट्कोमै पिउन

सन्तानको भाग्य कोर्दाकोर्दै
आफू चुँडिएको चप्पल जस्तै
चुँडिएको भाग्य बोकेर
हिँडिरहिन् चुपचाप चुपचाप
चर्किएको कर्मरेखामा
नाङ्गो पैतालासँगै

जसरी बचेराहरुको
रहरलाग्दा प्वाँखको उचाइ बढ्दै जान्छन्
उसै गरी बढ्दै गए सन्तानहरुका सपना
निस्किए सपना खोज्दै टाढा टाढा
गुँड छाडेर
आ–आफ्नै परिवेश रोजेर

उनी अर्थात् सर्किनी बोजू
आज सत्तरी वर्षमा पनि
उसरी नै गाउँदै छिन् जीवनको गीत
सखारै उठ्छिन्
लाग्छिन् जङ्गलतिर
दुःखेसाका बुट्यानहरु काट्छिन्

बटुलेर, कसकास पारेर
पुराउँछिन् साहुबाको गोठमा
र पोको पारेर ल्याउँछिन् केही माना खुसीहरु
आफ्नै लागि
भोकको विरुद्ध ।
०००

शहरले मलाई

दिनभरि
यो शहरले मलाई
मेसिन बनाउँछ
समयको चालसँगै दौडाउँछ
घरि कुदाउँछ
घरि सुस्तरी हिँडाउँछ

प्रदर्शनीमा राखेको डमी झैं
हरेक पल मुस्कुराई बस् भन्छ
मनभित्र विद्रोहको आगो भुर्भुराए पनि
दबाएर चुपचाप लाग् भन्छ
दुख्छु, थाक्छु, सहेर बस् भन्छ
दुःख लुकाएर फिस्स हाँस् भन्छ

हो, दिनभरि
यो शहरले मलाई
मेसिन बनाउँछ

जब रात पर्छ
तब म मान्छे हुन खोज्छु
दिल खोलेर रुन्छु
उन्मुक्त हाँस्छु

साँच्चै, मान्छे बनिन पनि
दिल खोलेर रुन सक्नुपर्ने रहेछ ।
०००